MOCK EXAMINATIONS 2016
UGANDA ADVANCED CERTIFICATE OF EDUCATION
LUGANDA
OLUPAPULA OLWOKUBIRI
Okukyusa, Okuwandiika emboozi, okusoma bwino n’okufunza
ESSAAWA: SSATU
EBIGOBERERWA
–
Ebitundu A,C ne D bya buwaze,
–
Mu kitundu B kola 2(a) oba 2(b)
–
Goberera endagiriro ku buli kibuuzo.
EKITUNDU A:
Ddamu 1 (a) ne 1(b)
1. (a) Kyusa ekitundu kino okizze mu Luganda.
(obubonero 15)
Tourism in Buganda must have started many years ago even before the kingdom territory
was named Buganda. According to Baganda culture and norms, visiting was very common
among families and usually took place during the evening hours. Visits were common in the
evening because during the day, work was paramount. Men and women often visited their
friends to discuss different matters of society.
Food and drinks were always served to visitors without any cash payment to the host but
among the Baganda, whoever visits someone, carries at least a gift. Gifts included among
others things fruits; local brew, bark cloth, food to mention a few.
It was common basically with the men to take their visitors around their premises, farms
and others. The visitors could admire and learn something from the host and would take it
home with them for development.
(Extracted from Touring Buganda Magazine, July – October issue 2013)
(b) Kyusa ekitundu kino okizze mu Luzungu.
(obubonero 15)
Nazzikuno, bamaama baffe tebaafunanga nnyo buzibu ng’obuliwo kati nga batuuse
okuzaala. Oli yasitulanga olubuto emyezi mwenda, akaseera bwe kaatuukanga ng’ebisa
bimulumye ng’asindika omwana ng’ayambibwako bamulerwa abaalinga ku kyalo.
Ensangi zino, ebintu bikyuse kumpi buli bakyala abagenda mu ddwaliro, babiri ku
bataano balongoosebwa bulongoosebwa. Kino kivudde ku mbeera ez’enjawulo abantu ze
beeyisaamu. Okugeza, omwana omuwala ennaku zino akula ng’ayambala obugoye
obumukwata ennyo obulemesa amagumba gaabwe okukula nga gafuluma ebweru. Kino
kibalemesa okusindika obulungi abaana nga batuuse okuzaala.
(Kisimbuddwa mu Bukedde, Gatonnya 31, 2016)
EKITUNDU B:
Kola 2(a) oba 2(b)
2. (a) Ku mitwe egikuweereddwa, londako gumu oguwandiikeko emboozi ya bigambo 300 –
400. (Buli mutwe gwa bubonero 30)
(i)
Guno mulembe ki?
(ii)
Ataalukutambulire …………………………….
(iii)
Tudde ku nnono n’ebyobuwangwa tusobole okutaasa amaka gaffe.
(iv)
Engeri y’okukendeeza obumenyi bw’amateeka mu Yuganda.
Oba
(b) Ku mitwe egikuweereddwa londako ebiri buli gumu oguwandiikeko emboozi nga
bw’olagiddwa. (Buli mutwe gwa bubonero 15)
(i) Oluvannyuma lw’okwesimbawo ku bukulembeze naye n’otayitamu, yogerako eri abalonzi
bo obazzeemu essuubi.
(Kozesa ebigambo 200)
(ii) Wandiika omuko mu mawulire ng’olabula abazadde n’abaana ku bizibu ebiri mu
kufumbirwa oba okuwasa omuntu atali wa myaka gyo. (Kozesa ebigambo 200)
(iii) Wandiikira mukwano gwo ebbaluwa ng’omunyumiza ebirungi bye wafunira mu
kkomera. (Kozesa ebigambo 150)
(iv) Weefuule akulira okukwasisa empisa mu ssomero lyammwe obuulirire abawala
ng’obalabula ku nnyambala embi. (Kozesa ebigambo 200)
EKITUNDU C:
3. Soma ekitundu kino n’oluvannyuma oddemu ebibuuzo ku nkomerero yaakyo.
(obubonero 20)
Oluvannyuma Lw’amatikkira
Enkeera ku Ssande, Kabaka yagabula ekijjulo makeke eri abakungu n’abaami be mu
Bulange e Mmengo. Kabaka yasooka kwetaba mu mmisa mu Lutikko e Lubaga.
Nga August 2, 1993, Ssabasajja yaggulawo olutuula lw’Olukiiko lwa Buganda nga
bajjajja be bwe baakolanga okuviira ddala ku Ssekabaka Kintu.
Olutuula luno ne Pulezidenti Museveni yalwogereramu. Omutaka Katongole, omukulu
w’ekika ky’ente Owaakasolya yawa Museven obukulu bw’Omutuba mu Kika ekyo era n’agenda
e Kisozi mu Gomba n’amusimbira omutuba! Oluvannyuma Omutaka Katongole yeekoonolera
obubaka bwa Uganda e Tanzania!
Ssaabasajja teyayogera bingi. Yagamba nti Omulembe
Omutebi ajja kugutambuliza ku busobozi, ng’alonda abantu abasobola okutwala Buganda
mu maaso.
Ye Museveni yayogera ku bukulu bw’ennimi ennansi, abafuzi b’ensikirano okwewala
entalo wamu n’obukulu bw’obufuzi obw’ennono mu kugatta eggwanga.
Olw’okutuukiriza ebirowoozo bye yalina ku Buganda, Kabaka yatandikirawo n’okulonda
abantu abalina obusobozi mu bifo eby’enjawulo.
Yalonda Joseph Mulwanyammuli ssemwogerere, okubeera omumyuka wa
Katikkiro alina obuyinza obujjuvu. Ono yali yaakawummula obwa D.A. (kati
RDC) obwa Masaka.
Mu May was 1;994, Ssaabasajja Kabaka, ng’ali ku mirimu emitongole e
Bungereza, yalangirira enkyukakyuka mu Lukiiko lwa Buganda n’alonda
Mulwanyammuli Ssemwogerere ku Bwakatikkiro n’adda mu bigere bya Mayanja
Nkangi, eyali abubaddeko okuva mu 1964.
Mulwanyammuli yali amyukibwa ssaabalangira wa Buganda era minister
w’ebyettaka Besweri Mulondo, Omutaka Ndugwa Grace Ssemakula, Sheikh Ali
Kulumba. Ssaabawandiisi yasigala Omulangira Re. Dan Kajumba, John Katende
yasigala ku bwaminista bw’amateeka era nga ye Ssaabawolereza wa gavumenti
ng’amyukibwa munnamateeka Godfrey Lule ng’omuwanika ye Ying. J.B.
Walusimbi.
Minisita
w’ebyobulamu
yali
Robert
Ssebunya,
ow’emirimu
ne
bulungibwansi Muky. Joyce Nabbosa Ssebuggwawo, omumyuka wa sipiika yali
munnamateeka Joseph Balikuddembe. Minisita eyali asinga obuto yali
w’abavubuka
Charles
Peter
Mayiga
ng’ono
yali
atandise
n’olukiiko
lw’Obwassaabataka olw’oku ntikko mu 1991.
Wassibwawo ekitongole kya Buganda land Board (BLB) nga kikulirwa omugenzi
James
Mulwana
ate
Michael
Ssozi
nga
ye
muwandiisi
waakyo.
Obuvunaanyizibwa bw’ekitongole kino bwali bwa kulondola ettaka lya Kabaka
omuli ne mayiro 350 Gavumenti ze yali yaakazzaayo, nga bayita mu
konsitityusoni.
Pulezidenti Museveni yennyini ye yakwasa Kabaka ekyapa ky’Olubiri
ng’omukolo gwali mu maaso ga Butikkiro, wakati mu ssanyu eritagambika.
Amangu ddala okuddaabiriza Bulange kwatandika, abantu bangi abaayamba
Buganda okuddaabiriza ekifo kino nga mulimu n’abaali mu gavumenti eya
wakati.
Waaliwo okuzzaawo amagombolola kubanga agasinga gaalimu bitongole bya
gavumenti eya wakati. Kabaka yalonda ababaka mu buli Ggombolola. Kaaya
Kavuma yalondebwa nga Ssebwana (Busiro) ng’eno gye yava okujja ku kabineeti
ya Kabaka nga minister w’ebyettaka.
Ekitongole kya BUCADEF, kyatandikibwawo n’obuvunaanyiziba bw’okulaba
nga kiyamba abantu okweggya mu bwavu. Herbert Kibuuka ye yali akikulira era
yasookera ku kugaba mmwaanyi mu magombolola ag’enjawulo.
J.C. Muyingo eyali alondeddwa mu byenjigiriza yali musaale mu kuzzaawo
amasomero ga Bugana.
Kabaka Foundation yatandikibwawo ng’erimu Omulabirizi w’e Mukono
eyawummula Dr. Michael Ssenyimba, Joyce Mpanga n’abalala.
Emipiira gy’Ebika egyali gitandikiddwaawo gyayongerwamu amaanyi, abantu ne
batandika okujjumbira Ebika byabwe ng’obuwagizi bwe balina tebulojjeka.
Bingi ebikoleddwa era ebikyakolebwa ku mulembe Omutebi. Wadde Omulembe
Omutebi gubadde era nga gukyalina okusoomoozebwa kungi okutalagiddwa mu
kitabo kino naye mu byonna Ekitiibwa kya Buganda kyongedde okutumbula
olw’omusingi omugumu ogumaze emyaka 800 nga guzimbibwa.
Ebibuuzo:
(a) Leeta ensonga emu ekakasa nti ebyobuwangwa n’eddiini bitambulira wamu.
(obubonero 2
(b) Nyonnyola ensonga ttaano (5) eziraga nti waliwo okutwala Buganda mu maaso
okutuukiddwako mu mulembe Omutebi.
(obubonero 10)
(c) Okusinziira ku kitundu kino, omukulembeze w’eggwanga yalina buvunaanyizibwa ki mu
kulaba nga Buganda egenda mu maaso?
(obubonero 4)
(d) Nokolayo obulombolombo 2, Kabaka bwe yatuukiriza oluvannyuma lw’amatikkira.
(obubonero 4)
EKITUNDU D:
4. Funza ekitundu kino mu bigambo nga 100.
(obubonero 20)
Edda mu Buganda ekigambo eky’okwekuuma kyalinga etteeka. Buli mulimu omunene
ogwakolebwanga omusajja gwabeerangako okwekuuma, naye ng’omusajja ye yekuuma
omukazi. Wabula enkola eno yaleetera okulabisa omukazi ng’ekintu obuntu ekiri awo
ekitalina mugaso era ekitalina kitiibwa wabula okuweebuula obuweebuuzi omukazi.
Omusajja yeegenderezanga nnyo omukazi era nga tayagala akwate ku kintu ekitanaggwa
kukolebwa.
Omulaguzi bwe yalagulanga omusajja ky’anaakola alyoke awone obuyinike obwo
obumuliko, nga eky’okwekuuma ekisooka amugaana okwegatta n’omukazi. Naye bwe
yasobyanga ne yeegatta ne mukazi we nga tannaba kutuukiriza bweyamo bwe yeeyama
ng’olwo azzizza ogwa Nnaggomola. Era ekyo kye yabanga ayagala okumukolera bwe
kitaatuukiriranga ng’omulaguzi amugamba nti byonna bigaanye okutuukirira kubanga
wasobya bye nnakulagula.
Bwe yabeeranga tannatuukiriza bweyamo bwe ate n’ayagala okusula ne mukazi we,
ng’ate asooka kugenda eri gye yalagulwa n’amusaba olukusa lw’okusula ne mukazi we, bwe
yamukkirizanga ng’olwo akikola era nga tewabaawo buzibu bwonna.
Ne mu kutambula era bwe kyabanga. Omusajja bwe yabeerangako n’olugendo lw’agenda
okutambula n’asooka okusanga omukazi nga tannatuuka wala, yayinzanga okukoma mu
kkubo n’addayo eka. Bwe yabeeranga atambuddeko ebbanga ddeneko lyatayinza kuleka era
ng’atambula yeeralikiridde nnyo nti, “Olugendo lwange luno lubi terubeere na mukisa
kubanga nnasoose kusanga mukazi.” Omukazi kye baavanga bamwewala ennyo kuba alinga
eyaliko ebizibu mpozzi olwa Nnambi Nantuttululu eyaleeta Walumbe n’atta abaana ba Kintu,
kye yava abeerako emizizo egyo gyonna.
Wabula ate mu ngeri endala omuzizo gwa tuukirizibwanga nakwegatta, ng’omusajja
yeegatta ne mukazi we. Okugeza singa omukazi yakwatanga enseenene oba singa yalimanga
emmere ng’omulundi gwasoose okugifumbira bba, olumala okulya ng’omusajja yeegatta
naye basobole okumala omuzizo gw’okulima emmere.
Wabula bano abasajja n’abakazi baleero bakutabula! Tebakyekuuma era tebassa kitiibwa
mu buwangwa bwabwe obulimu emizizo ko n’obulombolombo obwakuumanga empisa
zaabwe era ne bubatangira okufuna endwadde zinnamutta!
Tunaatera kulaba ng’abasajja bagoba abakazi mpozzi nga Sseggwanga bwegoba enkoko
enseera! Tufudde.
BIKOMYE WANO
Leave a Reply