© 2016 Uganda Teachers’ Intervention Scheme
Bikkula
UGANDA TEACHERS’ INTERVENTION SCHEME
Joint Mock Examinations
UGANDA CERTIFICATE OF EDUCATION
Luganda
(OKUWANDIIKA EMBOOZI, OKUFUNZA, GUULAMA N’EBISOKO)
Olupapula olusooka
Essaawa bbiri (2)
INSTRUCTIONS TO CANDIDATES:
Olupapula luno lulimu ebitundu bibiri A ne B.
Mu kitundu A,mulimu nnamba 1(a) ne 1(b) londako (a) oba (b)
Mu kitundu B,mulimu nnamba 2 ne 3. Namba 2 londako (a) oba (b)
Nnamba 3 yonna yabuwaze.
2
EKITUNDU A
Kola nnamba 1(a) oba 1(b) mu kitundu kino
1.
(a)
Kumitwe gino egikuweereddwa wammanga londako gumu
oguwandiikeko emboozi yabigambo 400.
(buli mutwe gwa bubonero 50)
(i)
Akanaafa ………………………….
(ii)
Amasomero g’obwannannyini (private schools) gegasinze
okwonoona empisa z’abaana abasoma. Kubaganya ebirowoozo.
(iii)
Wandiika emboozi nga esembyayo ebigambo bino “kituufu
obutamanya tebukuggyisaako musango”
(iv)
Olumbe lwa Ttakisi (taxi)
Oba
(b)
Kumitwe egikuweereddwa wammanga londako ebiri (2) buli gumu
oguwandiikeko emboozi nga bw’olagiddwa.
(buli mutwe obubonero 25)
(i)
Oyitiddwa ku laadiyo (Radio) emu okwogera eri abazadde
n’abakulu bamasomero ku kabi akali mukukkiriza abaana
abasoma okubeera n’amasimu ku ssomero. Wandiika
by’onayogera. (kozesa ebigambo 200)
(ii)
Ggwe omu kubaali ku kakiiko akenjawulo akaakola
okunonyereza kunsonga lwaki abawala n’abakyala ennaku
zzino tebakyayagala kuzaala baana banji. Wandiika alipoota
eraga byonna byemwazuula. (kozesa ebigambo 200)
(iii)
Wandiikira omukulembeze we ggwanga nga omuwa ensonga
lwaki omubaka wammwe akiikirira ekitundu kyammwe mu
3
Bikkula
Paaliyament y’asaanidde okulondebwa nga minisita we
byenjigiriza mu Ggwanga. (Kozesa ebigambo nga 200)
EKITUNDU B
Kola nnamba 2(a) oba 2(b) mu kitundu kino
2.
(a)
Kyusa ekitundu kino okizze mu luganda. (obubonero 20)
WHY MEN DIE EARLIER THAN WOMEN?
On average women live longer than men. In fact 57% of all those aged 65
aged older are female. By 85 years, 67% are women. The average life span
is about seven years longer for women than men worldwide. There are many
reasons why the ratio of men to women (while is roughly equal in your
adulthood). Start to favour women own time.
Men tend to take bigger risks. The frontal to be of the brain the part that
controls judgment out consideration of an action’s consequences develops
more slowly in boys and young men has in their female counterparts . This
likely contributes to the fact that more boys and men die in accidents or due
to violence than girls and women examples include biking, driving drunks
and crimes.
This tendency towards lack of judgment and consideration of consequences
may also contribute to detrimental lifestyle tension among the young men
such as smoking or over drinking. (Extracted from the Dairy Monitor 23
march 2014)
Oba
(b)
Funza ekitundu kino mubigambo 100. (obubonero 20)
Ensi yaffe eno Buganda Katonda liisoddene , Namugereka yagiwa
ebibala bingi nnyo era nga bisaaliza bangi nnyo naddala abo abagirinaanye
n’abo abajja obuzzi nebagibeeramu akaseera akatino ddala akatabugumya
nambooge ebibala bino ebyetondese mu nnyaffe Buganda ono, ekyennaku
4
era ekyewuunyisa kiri sibuli maka nti ebibala bino byamwero oba nti
bibeeramu, era abaana abali mu maka nga gano basala amagezi gonna
agasoboka n’abo bambi basobole okubigabanako.
Akasana kaali kaaka nnyo nga kakalaamuse awo mussaawa z’omuttuntu
obulenzi obuwera nga musanvu obwalabika okuba nga omutema mpola
gwali gubusakata era nga enjala ebuluma yali ewunya n’okuwunya! Ne
bulengera embooseera zemiyembe gya Doodo nga zibuulukukidde ku muti
gw’omuyembe. Omuyembe guno gwali kuluggya lw’omusajja lukenge
Magambo.
Omusajja ono lukenge magambo nga si mukambwe jjano! Nga musajja
teyeerya ntama atunuza bukambwe era nga bwatambula owulirira ku
musinde gwabigere bye omugezi n’omalamu omusubi, era abaamulako mu
buvubuka nga mwekokkola era nga bamuwanda lulusu. Yali atadde
olukomera olwamaggwa okwetolola omuti gw’omuyembe gwe anti nga
tayagala muntu yenna kuguzannyirako era yeeziranga kulaba muntu yenna
yeekulubeeseza kumpi namuyembe gwe anti n’owulira bwa boggola, era
yenna bwayaka nga laddu.
Obulenzi buno bukitawe olwava kussomero nga olubuto lubanja bwekoota
era ne butunda omwoyo nga enkoko emira ensanafu ne bugamba nti
“katweweyo ekibakibe tuzinde emboosera za magambo”. Essana engeri gye
lyali lyememula ne magambo engeri emyaka gye gyali gitandise
okumwegaana ate nga amaanyi gatandise okusereba akuba z’akumaggi,
magomba olwava kukidima nga amaliriza okusamba ennanda nawujjaalako
awo mu ddiiro ekikoowukoowu awungulemu kutulo olwengeri gye yali
akooyemu otulo natwo tusajja kubanga ku bukambwe bw’omusajja ono
otulo twandimutidde naye wa! Twamutwala.
5
Bikkula
Obulenzi bwajja butereevu nga busooba nga Nawolovu nga buli kamu
bwekalabiriza. Bwagenda okulaba ng’omumpembe ssenkaggale agudde
nnyini. Bwasekera mu kikonde nti kakubye tekuli kinyeebwa! obubiri
tebwalinda bye Rubaga kuvuga tebwabandaala ng’omuyembe bwagugudde
dda mu matabi obubiri bwo bw’ali bwakukuŋŋaanya egiri wansi ate obusatu
obulala bwakwata bitabo bya bunnaabwo n’okulabirira kalibukambwe,
kangabaana era kabambuse w’omusajja eyali mu mattansejjere.
Obwalinnya tebwasibamu era olwatuuka mu matabi nebutandika
okunyeenya era kyazira kunyeenya buti, ee! agabooseera ne geegonnomola
nga bwegagwa wansi. Buno obwali ku gwokulonda bwalondanga bupakira
mu bikondoolo byamasaati. Ebyembi kye bibeeredde akamu kaba kanyeenya
kati, embooseera olwanogoka yekkata ku mutwe gwa kamu ku bulenzi
obwali bulonda. Kano tekajjukira nti emiyembe gyali gya kubbirira ko
kaalekaana buleekaanyi nti wuu nfudde nnyabo!
Ee omutawana ne gujja, kajjampuni n’abalagala mu bbwa! Kalibukambwe
magomba oluba akalenzi lwekaakuba lwamusisimula n’alyoka ayimuka
ng’omwokyeko omuliro neriggo eddene! Olwo buno obuli wansi ne
butyekuula emisinde ate bwo obuli waggulu bugamba nti eyatwalula
esiridde! Naye magomba aba agenda agoba obulenzi nagenda asirittuka
nagwa ennume y’ekigwo eyabula n’okumukutula enkizi ko buli mu
muyembe nti Ddungu ayizze! Nga bubuuka ku muyembe kweddira ka.
Kola nnamba 3(a) oba 3(b) mu kitundu kino
3.
(a)
Jjuza ebisoko ebituufu mu mabanga agalekeddwawo. (obubonero 20)
(i)
Ensuwa gyeyagenze okusenamu amazzi yasanze nkalu bwe
…………………. era temwabadde wadde ttondo lyamazzi
6
(ii)
Maama yagenze okutuuka awaka ekiro fenna yatusanze
tutemya ………………….. era nga tumulindiridde.
(iii)
Ssekalegga yalinga ddala omutaka we …………. Kubanga
bulikiseera yeeyingiza nga mu mboozi yabamusoke.
(iv)
Emmere yaffe yonna eyeekyeggulo twasanze enkoko zigiyiye
era twasuze …………… nga enjala etuluma.
(v)
Obwedda omwana oyo bamugamba okunaaba nga obudde
tebunaziba nga amatu yeefudde agatadde mu ……………. anti
nga yeefudde atawulira.
(vi)
Mukuuma bwe baamugamba okuwasa omuwala gweyafunyiza
olubuto yalinnya mu ………………………………
(vii) Abajaasi bwe baabattamu bannabwe abawerako olwo bonna
beesala ………………………..
(viii) omuwala oyo talimba aweeweeta ………….. kundi
(ix)
Mukakitange yankyawa nansiwuusa ne ………………..
(b)
Mu sentensi zino wammanga saza omusittale ku Nakasiba.
(obubonero 04)
(i)
Omuyembe gwe gwe babbye.
(ii)
Akatambaala ke banguzizza ke kabuze.
Wandiika sentensi ssatu (3) nga ziri mumbeera eragira mu muntu
owookubiri mubungi.
(obubonero 06)
Bikomye
Leave a Reply