ACEITEKA MOCK 2018 UACE LUGANDA (Okukyusa, okuwandiika emboozi, okusoma bwino n’okufunza)

ACEITEKA MOCK 2018 UACE LUGANDA (Okukyusa, okuwandiika emboozi,
okusoma bwino n’okufunza)

ACEITEKA JOINT MOCK EXAMINATIONS 2018
MOCK EXAMINATION
Uganda Advanced Certificate of Education
LUGANDA
(Okukyusa, okuwandiika emboozi, okusoma bwino n’okufunza)
ESSAAWA 3

Ebigobererwa:
 Olupapula luno lugabanyiziddwamu ebitundu bina.
 Ekitundu A, C ne D bya buwaze
 Mu kitundu B oweereddwa eby’okulondako by’oyagala
 Ddamu nga bw’olagiddwa mu buli kitundu

EKITUNDU A
Ddamu 1(a) ne 1(b)

1. (a) Kyusa ekitundu kino okizze mu Luganda
My fellow men work hard such that in your old age you have something for your pocket.
Comrade, forget about the children and their mother. Mind you, you are the only stranger in
the family you braggingly and proudly refer to as yours. That mansion is for your wife and
the young ones. I remember one time when I was at a tender age, my grandfather told me that
a married man is like a tractor that builds the road. It does it very perfectly and neatly, but
when that particular road is completed, they bring a low-loader and the tractor is being
carried away claiming it will dismantle the road and never allowed to step on the road it built.
Same case to a married man, you deny yourself everything, acquire super-imposed loans and
at a time you wear torn clothes such that you see your children go through lucrative schools,
because you believe that it is the only gift you can offer and sacrifice to your children. When
these children hit teenage, now you the father you are dispensable! Worse still, most of the
women poison children against their own father. They use provocative language like “If it
wasn’t me you would not have studied, your father was only interested in alcohol and
women”
Now this is a tractor being carried away. Once children start working, the father is tired and
less productive. So when the children come visiting the “poor mzee”, the father is given only
twenty thousand in front of the mother, while the mother is pulled to the kitchen the father
does not know what the mother has been given. Once these children drive off, the father is
told to buy household items like sugar, rice, pay for medication and all other necessities.
These are some of the reasons why men die early and leave widows behind suffering. So
fellow men work hard because aging without property is like a death sentence!
( Partial extract with minor modification from Voice for the Voiceless by Akampulira Arthur)

b) Kyusa ekitundu kino okizze mu Lungereza
OBUBAKA KU MIKUTU GI MUGATTABANTU BUWABYA ABANTU KU NDWADDE

Nennyamidde nnyo bwe nsomye obubaka obusaasaanira ku mikutu egimu okugeza ogwa
‘Whatsapp’ engeri gye giwabya abantu ku ndwadde ezimu. Mu nnaku ntono emabega ko,
nnalabye obutambi bubiri akamu kaabadde ka musawo omukugu mu ssentendekero wa
Switzerland ayitibwa Copenhagen, ate akalala nga ssaabakenkufu okuva e Japan nga buwa
abantu amagezi okwettanira okulya ebibala n’enva endiirwa byokka nti endwadde bajja kuba
bazifuuye mu ηηombe.
Kino kyamutawaana, lwa nsonga endwadde ezisinga zireetebwa obuwuka obusirikitu bu
‘bacteria’ aba bu ‘virus’. Okulya ebibala n’enva endiirwa byokka kuyinza kutya okuwonya
endwadde ng’omusujja gw’ensiri, lubyamira, sukaali oba entunnunsi ezirina eddagala lyazo
erimanyiddwa? Newankubadde ebibala n’enva endiirwa bya mugaso nnyo mu kubaamu ekiriisa
ekizimba emibiri n’okubaamu abaserikale abatangira endwadde, ebyo byokka tebisobola kusikira
ddagala lya kizungu mu kujjanjaba endwadde ziri ze twayogeddeko waggulu.
Nayongedde ne nsoma ekiwandiiko ku mikutu gino nga kijuliza abasawo abakugu okuva mu
America, Cuba, ne Germany nga bawa amagezi eri abalwadde ba kookolo obutamira mpeke
zaabwe eza ,chemotherapy, mbu kifo kye ddagala eryo balye mangada, Beetroot ne Apo nga
bagamba nti bwolya ebyo buli ku makya n’akawungeezi kookolo oba omugobye.
N’ategezeeddwa nti waliwo n’abalwadde ba kookolo abeesuuliddeyo ogwa Nnagamba okumira
eddagala ne beesigulira ku nzijanjaba gye basoma okuva ku mutimbagano gwa Whatsapp. Kino
kyabulabe nnyo era kisaana okuvumirirwa n’okwewala

EKITUNDU B
Kola 2(a) oba 2(b)

2. Ku mitwe gino wammanga, londako gumu owandiike emboozi ya bigambo 300 – 400
i.
Ensolo yasatiza ekyalo.
ii.
Okalya dda kadda dda!
iii.
Obutafaayo bw’abazadde mu maka bwe buvuddeko obubbi okweyongera ensangi zino.
Kubaganya ebirowoozo.
iv.
Ofanga toganzizza mukazi mufumbo!
Oba
b) Ku mitwe gino londako ebiri ku buli gumu owandiikeko nga bw’olagiddwa.
i.
Wandiika omuko mu muwalire ng’olaga ebisaanye okukolebwa okutangira ekibbabaana
ekiriwo ensangi zino.
ii.
Nnyonnyola abatuuze b’omukitundu kyo ng’obanyonnyola ku ngeri y’okudduukiriramu
ababa bagudde ku bubenje.
iii.
Mw.Yeremiya Bakiddaawo ye mugenyi omukulu ku mukolo ogumu gwe mwamuyitako,
osabiddwa okumwanjula eri abantu era omuyite ayogere gye bali. Wandiika
byanaayogera.

iv.
Gwe omu ku baanoonyereza ku ngeri obwegugungo bwabayizi gye busobola
okumalibwawo mu masomero- wandiika bye mwazuula.

EKITUNDU C
2. Soma ekitundu kino n’oluvannyuma oddemu ebibuuzo ku nkomerero yaakyo
(Obubonero 20)
Kino nakiraba ku mbaga ya Majanja. Eno enjogera gy’otera okuwulira abantu bwe babaako
ekintu kye bakungiriza okulaga nti kibadde kya maanyi naddala nga gubadde mukolo okubadde
nassiisi w’omuntu ate nga gunyumye. Majanja ayogerwako ddala yaliwo era ekifo we
baamuziika kye kimu ku bifo by’obulambuzi mu Wakiso. Okimanyi nti embaga eno, yali
yaakumala balongo so si ya bugole nga abantu abasinga bwe balowooza!
Embaga eno ey’ebyafaayo yali mu ssaza lya Ssaabasajja ery’e Kyaddondo ku kyalo Kitukutwe
ekisangibwa mu munisipaali y’e Kira nga yeetabwako abantu okuva mu masaza ga Buganda
gonna. Wadde ng’emyaka gyetoloodde bukya ebaawo naye yagaana okuva ku mimwa gya
bantu. Embaga eno yaliwo mu mirembe gya Ssekabaka Muteesa 1 mu myaka gya 1879 kati gye
myaka 139 bukya ebaawo. Majanja Ssekirembe Bireseki, yali wa mutuba mu kika ky’Engeye
kyokka Ssekabaka Muteesa I yali yamuwa obwami n’amuwa n’omutuba Mulamba ogw’ekyalo
Kitukutwe.
Kigambibwa nti Majanja yali muwulize eri Obwakabaka ekyasanyusa Ssekabaka Muteesa ne
bafuuka baamukwano kumpi kubeera baaluganda.Nnaalongo Gidah Nakitende gwe baalekawo
okulabirira ekiggya annyonnyola bwati ku bikwata ku Majanja n’embaga gye yakola wadde naye
baamunyumiza nnyumize. Majanja yazaalibwa omugenzi Musujja, era ebiwandiiko ebiri ku
kiggya kye kiraga nti yazaalibwa ku mulembe gwa Ssekabaka Jjunju eyaliwo wakati wa 1780 ne
1797 nga kitegeeza nti Ssekabaka Muteesa I we yatandikira okufuga mu 1856, Majanja yali
wakati w’emyaka 50 ne 79.
Majanja yatandika okuweereza Obwakabaka ng’akyali muvubuka era kigambibwa nti yali
muganzi mu Lubiri nga ye Kimbugwe. Kabaka bwe yazaala abalongo n’amenyera olukanda ku
Majanja era ono ye yali avunaanyizibwa okukola emikolo gy’okumala abalongo. Olw’okuba
Majanja yali mwami wa Kabaka ne gujabagira kuba yalina okukola entujjo esaana Kabaka
okumumenyerako olukanda.

Kabaka yalagira basajja be okukunga obuganda bwonna okuleeta amakula agaayitirira ewa
Majanja era entujjo n’ebeera makeke. Amasaza okuli Kyaddondo, Mawokota ne Butambala
gaaleeta buli ekisobola okugabulwa ku ntujjo era nga bwe baabireeta bwe byagabulwa. Amasaza

amalala amawulire baagafuna kikeerezi naye era tekyabalobera kugoba nte, kuleeta mmere,
n’omwenge ne boolekera ewa Majanja.
Bwe baatuukanga nga baaniriza olwo nga bafumba buto n’okugabula wakati mu mbuutu
ezaavuganga emisana n’ekiro. Eby’okulya ebyaleetebwanga essaza eri byabanga biggwaawo
ng’Essaza eddala lireeta wamma entujjo n’ebeera ya lugenderezo, eyakowanga nga y’alaba
eryamuleeta era kigambibwa nti ebikujjuko bino byamala emyezi ebiri.Okuva olwo embaga eno
yagenda mu byafaayo bya Buganda

Ebibuuzo
a) Enjogera egamba nti kino nakiraba ku mbaga ya Majanja etegeeza ki? (obubonero 2)
b) Bintu ki ebifuula embaga ya Majanja okuba ensukkulumu? (Obubonero 5)
c) Nga weesigama ku kitundu ky’osomye, lambulula obuvunaanyizibwa bwa Majanja.
(obubonero 5).
d) Menya amasaza ga Buganda agaali amasaale mu kuleeta amakula ku mukolo
gw’okutegeka embaga y’abalongo ba Kabaka (obubonero 4).
e) Nyonnyola amakulu g’ebigambo bino nga bwebikozeseddwa mu kitundu ky’osomye
–
Gyetoolodde
–
Gujabagira
–
Makeke
–
Lugenderezo

(obubonero 4).

EKITUNDU D
4. Funza ekitundu kino mu bigambo nga kikumi (100)

(Obubonero 20)

NSALIBWA OGW’OKUFA
Bwe nnassuuka ne ntwalibwa mu maaso g’omulamuzi okuwozesebwa oba kaηηambe
okusoyebwa kajjogijjogi w’ebibuuzo balyoke basinziire okwo bansalire ekibonerezo.
Nasimbibwa mu maaso g’omulamuzi eyalina amaaso agajudde omuliro, ng’akommonta
emmindi, ayambadde amatiribona n’amajolobera ku lugoye olwa kakobe era ngatikidde
n’enkofiira enjeru ejjude obutuli. Emabega w’omulamuzi ng’eriyo omuntu oba kamuyite
omuyambi we eyali amuwujjisa ekiwujjo eky’amatabi abiri olw’ebbugumu.
Yatukira ku kituuti nakkalira ng’akatiko era ng’amaze okutereera obulungi mu ntebe ye, abantu
bonna – abajaasi, abaweereza n’abantu babulijjo olwamulaba ng’akkalidde mu ntebe ye ne
beeyala nga bwe bakubiira emitwe erudda n’erudda.

Omuwolereza w’amateeka omukulu yayanja omusango bwati: “Ssebo Lugulumpaali,
Wakamwano, Mattumpagwa, Maasomoogi n’ekitiibwa kyo kyonna awatali kuttira muntu ku
liiso, osabibwa n’obukkakkamu obujjuza ennyanja owulirize era osalire omusibe oyo ajagaladde
mu maaso go ekibonerezo eky’okufa ku buli gumu ku misango gino egimuvunaanibwa”.
Yatandika okugimenya naye okugenda okugimalayo nga ne gyeyatandikidde sikya jjukirayo. Mu
bigambo enkumuliitu byeyafukumula mwe nawulirira ng’akoona ku bino; nga bwe natta omuntu
weewawo nakikola mukwetaasa naye kyali tekinzigisaako musango!
Yayogeranga bino nga bweyekamwana, bwaboggola, bwabwatuka ate nga bwanyeenya olunwe
okulaga nga asunguwadde nnyo. Mba nkyalowooza ku kyokuwoza ku ebyo ebinkonjeddwa,
omulamuzi n’abuuza abali mu mbuga ekirowooza kyabwe ku musango ogwo nga bwe baali
bamaze okuwulira empoza n’enkubira y’enjuyi zombi.
Nali sinnawoza, naye namanya luvannyuma nti mu nsi eyo (Njolinjo), omuwolereza w’amateeka
okola ebiri nga walukuku. Awoza ogugwe n’ogwoyo gw,awabira. Amangu ddala, abantu abaali
bajjudde mu mbuga eno babwatula engalo era omulamuzi n’aleekana nga bwakoona ku mmeeza
akantu akaalina akatolima emirundi ng’esatu era abantu ne balyoka bakkakana era
n’ebasirikirira.
Amangu ago eggi etwakaavu, emmundu, amafumu, obusaale, emiguwa okwali n’empuluttulizo
byakkirira wakati waffe n’omulamuzi . Nnali nkyatangaaliridde nga neewuunya nnalaba bulabi
ng’abajaasi bansikaasikanya, bankunguzza banzigya mu mbuga nninde kuttibwa anti
nalinsaliddwa gwa kufa!
(Bisimbuddwa okuva mu Nketta mu Bizinga aka E.N.Kawere nga mulimu ebikyusiddwamu)

BIKOMYE

Related Content


Comments

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *