MUKONO EXAMINATIONS COUNCIL
Uganda Advanced Certificate of Education
LUGANDA
(Okukyusa, Okuwandiika emboozi, Okusoma Bwino, N’okufunza)
Paper 2
3 Hours
EBIGOBERERWA
Olupapula luno lugabanyiziddwamu ebitundu bina A, B, C, ne D
Ebitundu A, C ne D bya buwaze.
Mu kitundu B oweereddwa ebyokulondako by’oyagala okuddamu.
Ddamu nga bw’olagiddwa mu buli kitundu.
EKITUNDU A
Ddamu ebibuuzo byombi mu kitundu kino
1. a) Kyusa ekitundu kino okizze mu Luganda.
There has been so many conflicts in Uganda relating around social, political and economic
issues. For the conflicts in the Rwenzori region which may be due to cultural or political
causes we need to urgently attend to the needs of women and children. During times of
conflict, women and children tend to suffer more. In a UNICEF report about the impact of
conflict on children, it is very clear that where peace becomes a rare commodity, children
exposed to extreme violence hardly have any option for normal growth and development.
Livehoods are shattered, families displaced, siblings injured and conflict heightens
children’s exposure to physical, psychological and sexual violence as well as neglect by
caregivers .
(Obubonero 15)
b) Kyusa ekitundu kino okizze mu lungereza
(obubonero 15)
Nga tugoberera empisa ezoobuntubulamu, bw’oba obuuza omulala osaanye otandike
n’ebigambo nga; “wasuze otyanno!”, “osiibye otyanno?”, okusinziira ku kiseera, olwo
oteekeko n’enva nga bwe kiba kyetaagisizza gamba nga; ssebo, nnyabo, musomesa,
musawo, n’ebiringa ebyo.
Si kirungi kutandiika kubuuza muntu mukulu nti, “oli otya?” weewaawo nga kiyinza
okukozesebwa mu b’ekinywi. Bw’oba obuuza omuntu omukulu tekiba kya buntubulamu
ggwe okusooka okumuwa engalo. Kino kiteekeddwa kuva eri ye bwaba ayagadde
okukukwatako mu bugalo.
Bw’oba osikaᵑᵑano n’omulala mu mikono, tomusika gyoli nti oluubirira kunuula mukono
gwe okuva ku kibegaabega.
EKITUNDU B
Kola 2(a) oba 2(b)
2. a) Ku mitwe egikuweereddwa londako gumu oguwandiikeko emboozi ya bigambo nga
400.
i.
Bw’otava ku mulungi
ii.
Enyambala y’ekinnansi
iii.
Ssinga tewali ggwe
iv.
Poliisi ya Uganda
Oba
b) Ku mitwe gino londako ebiri ogiwandiikeko nga bw’olagiddwa.
(Obubonero 15 x 2=30)
i.
Obadde okola mu kampuni emu ne mukwano gwo omulenzi gwe mwasomanga
naye. Ye abadde akola nga maneja ate ggwe nga ayaniriza abagenyi. Emirimu
tegikyakutambulira bulungi. Muwandiikire ebbaluwa erekulira.
ii.
Mukirisitu munnammwe afudde. Abadde akola ku lukiiko olufuzi olwa Ekelzia.
Wandiika obubaka obukubagiza bw’ogenda okuweereza ggwe nga Ssaabakritu.
iii.
Ggwe muwandiisi w’olukiiko oluteekateeka akabaga kammwe akabasiibula ku
ssomero (Leaver’s party). Wandiika ebiteeso by’olukiiko lwammwe olw’okuna .
iv.
Obutiko obubaala.
EKITUNDU C
3. Soma ekitundu kino n’oluvannyuma oddemu ebibuuzo ku nkomerero yaakyo.
(Obubonero 20)
Mu myaka gy’obukulembeze bwa Milton Obote obw’omulundi ogw’okubiri obulwadde bwa
mukenenya bwakwata abantu, naddala mu masaza abiri, ery’ekkooki n’ery’e Buddu, mu
bitundu ebyo ebiriraanye ensalo za Tanzania. Abantu baasoberwa kubanga omuntu gwe
baabeeranga naye nga mulamu nga bamulaba atandiikiriza okulwala, gye byaggweeranga
nga afudde! Abantu nno munnange bafiira ddala era amasaza ago gajjula entiisa.
Abantu abaasinganga okufa baali bantu bato, naddala abo abaali ku gw’okusuubula.
Abasuubuzi
baatambulanga
nga
banoonya
ebyamaguzi
era
kirabika
eyo
gye
baatambuliranga obulwadde gye baabuwa kankulanga. Okuviira ddala mu bibuga nga
Mutukula, Kyotera, Kaliisizo okutuukira ddala e Masaka, waaliwo endowooza nti
mukenenya ava ku ddogo. Ebigambo byayitiᵑᵑananga nti abasuubuzi abavaako akabasa
beebo abaafuna ebyamaguzi ku bbanja okuva mu Tanzania, mbu bwe baalemwa okusasula
amabanja abalogo b’e Tanzania ne babaweereza ebiteega ebyatandika okubatirimbula
okubamalawo.
Ku nsonga eno ey’obutakkiriza nti mukenenya bwali bulwadde obuzinze Uganda, eriyo
abaagamba nti gavumenti ya Obote yabumanya mbu naye n’ebusirikira. Obote n’ekibiina
kye ekya UPC bwe baamala okwewaᵑᵑamya ku bukulu oluvannyuma lw’okubba obululu
bwa DP mu 1980, Yoweri Museveni yatandikirawo okubalwanyisa.
Olutalo lw’ekiyeekera lwamutawaanya nnyo ne gavumenti ye. Awo we baagambira nti ku
kizibu ky’okulwanyisa abayeekera abaali baagala okumusuuza akagaati yali tayagala
kwongerako ate kya bulwadde obwali butandise okuwemmenta Bannayuganda. Ebya
siriimu we byaviirayo abantu okubitegeerera ddala obulungi nti buladde obwali bulina
okunoonyerezebwako n’okujjanjabwa ng’abantu bangi bagenze ezzirakumwa.
Buganda esaana ekkirize nti erina obulwadde obugiruma. Omulwadde yenna bw’agaana
okukkiriza nti yeetaaga eddagala era ayinza obutawona. Okukkiriza n’okutegeera ebizibu
Buganda byerina y’entandikwa y’okubivuunuka.
(Kisimbuddwa mu; Buganda ku Ntikko, aka C.P Mayiga)
Ebibuuzo
a) Ekitundu kino kiwe Omutwe ogukituukirako.
(0bubonero 2)
b) Nokolayo ensonga nnya lwaki abantu boomu masaza ga Buddu ne Kkooki bajjula entiisa.
(obubonero 4)
c) “Akabi tekabula musombi” Nga weesigama ku Bannabuddu ne Bannakkooki laga
olugero luno gye lutuukira ku kirwadde ekyali kibasenza ezzirakumwe. (Obubonero 6)
d) Nokolayo ensonga emu lwaki gavumenti ya Obote teyavaayo bukuukuubira
okwenganga mukenenya.
(Obubonero 2)
e) Omuwandiisi abadde atukubira kifaananyi tusobole okutegeera kyaliko. Omuwandiisi ali
ku ki?
(Obubonero 2)
f) Nnyonnyola amakulu g’ebigambo bino nga bwe byeyambisiddwa mu kitundu ky’osomye.
(Obubonero 4)
i.
Baabuwakankulanga
ii.
Akabasa
iii.
Okubatirimbula
iv.
Akagaati
EKITUNDU D
4. a) Funza ekitundu kino mu bigambo nga 100.
(obubonero 20)
Nassejjera mpolampola n’eriggo lyange okutuuka mu kayumba kange nga n’obudde
bukunidde. Ekyeggulo ku olwo ssaakikombako ng’omwoyo gwange gwonna guli wa
Namutta. Kyazira kugwa ku kiriri kyange ne mpulira ng’omutwe gumbobba okukamala,
amangu ago nga nzenna n’amaanyi ganzigweddemu. Ekiro ekyo nasula nkaaba anti nga
walumbe antunuza bikalu.
Nabukeereza nkokola anti nga nzenna nneekaniikiridde ng’akayonsa obubiri nga ᵑᵑenda
wa ssenga kumutegeeza ku bulwadde obwali bunkaabya akajiijiiri. Bwe natuuka eyo nga
munnyonnyola nga walumbe bwe yampita. Olwabisirisa nti nga naye amaziga gamuyitamu.
Luno ne mmanyira ddala nti obwange bukuze. Okugenda okugezaako okuyimuka we nnali
ntudde nga sikyasobola. Awo bansitulawo busituzi, leero nga sikyalina na gezza. Ssenga
aleese ku mmumbwa ye Namuggirano, ansiriddeko naye nga nnyabo wange akoowoola
abombye.
Enkoko zaali zikookolima ekiro ekyo, nagenda okuwulira ng’emiranga nti, “Agenda
agenda”. Mazima ddala nnali ᵑᵑenda. Anti olwo okusitula kutuuse obudde okugenda
okuvaako eddiba nga by’ensiba bikutuka. Abantu besomba wamma ggwe ng’ekiri awo
kitokota si kisaanikire.
Enkeera w’olunaku olwo abantu bonna olwamala okulya nga batandiika kumperekerako.
Bansibirira entanda era ne bampa n’ebirabo birungi nnyo ng’omwo mwe muli embugo eza
kimote, ebitentegere era n’emisana. Embugo zonna baasinsumika kubanga mu nsi mwe nali
ngenda okuyita nga temuyitamu yeetisse mugugu. Olwemala ebyo byonna nga batandika
kumperekerako. Abamu bagendanga batema emiranga abalala nga bavuuvuuma.
Buli we baayitanga baagendanga basaatuuka busaatusi era ebisimbe ebyali awo byonna
byayonooneka kubanga buli muntu yeeyitiranga buli we yayagalanga. Twatuuka ku kagga
akayitibwa malaalo. Akagga ako lwakuba katono naye nga kantiisa nnyo. Okumanya nga
kaali ka ntiisa abantu bonna olwakatuukako ne basirika be cce.
Bannange bonna abaali bamperekerako olwatuuka ku kagga kano nga batandika
kunsiibula. Ng’olwo eggendo ndisigalako bw’omu. Entiisa, okukaaba, leero naanyumya ki!
Bannange baddayo bakuba ebiwoobe nga nange ntandika kwepekecca, bw’omu. Kyokka
ebiseera ebimu nalingamu essuubi nti sirirema kudda. Nga walumbe bwe yampita, kale
bw’alimala okuᵑᵑamba bye yampitira nditera ne nkyusa obuwufu.
Bikomye Wano
Leave a Reply