O WAKISSHA
WAKISSHA
Uganda Certificate of Education
LUGANDA
(Okuwandiika emboozi, okufunza, okukyusa, ggulama n’ebisoko)
Olupapula olusooka
Essaawa bbiri (2)
EBIGOBERERWA:
Olupapula lulimu ebitundu bibiri: A ne B.
Mu kitundu A, mulimu nnamba I(a) ne (b). Londako (a) Oba (b).
Mu kitundu B, mulimu nnamba 2 ne 3. Nnamba 2, londako (a) Oba (b).
Nnamba 3 yonna ya buwaze.
Bikkula
EKITUNDU A
Kola nnamba l(a) Oba 1 (b) mu kitundu kino.
1.
a)
Ku mitwe egikuweereddwa londako gumu oguwandiikeko emboozi etakka wansi
wa bigambo 400.
(Buli mboozi ya bubonero 50)
O WAKISSHA
2
(i)
Nnakulabira essanyu nga mwannyinaffe afuna obufumbo obutukuvu!
(ii)
Olubuto lundeetera ebizibu!
(iii)
Okulonda abakulembeze nga tubasimba mu migongo kye kisaanye mu kaco
kano. Kubaganya ebirowoozo.
(iv)
Obulungi bw’eddagala egganda.
Oba
b) Ku mitwe egikuweereddwa, londako ebiri buli gumu oguwandiikeko emboozi ya bigambo
200. (Obubonero 25 buli mutwe)
(i)
Oli ku kakiiko akalwanyisa ekirwadde ki munaabyangalo (Covid 19) mu
ssomero lyo, olondeddwa okusomesa abatuuze abaliraanye essomero
lyammwe engeri y’okulwanyisaamu ekirwadde kino, wandiika
byonaabagamba.
(ii)
Wandiika omuko mu mawulire ng’olaga engeri bakazibaggya gye
batyoboolamu eddembe ly’abaana be batazaala.
(iii)
Mukwano gwo ayagala kwesimbawo ku kifo ky’obukulembeze w’abayizi mu
ssomero lyammwe, gwe olaba tasaanidde olwenneeyisa n’ebikolwa bye.
Yogerako naye omubuulire ebiyinza obutamuweesa bukulembeze oboolyawo
akyuse.
(iv)
Oweereddwa obuvunaanyizibwa okunoonyereza ku bizibu ebireeteddwa
omuggalo (Okuggalawo eggwanga) olw’ekirwadde kya Covid 19. Wandiika
alipoota ku nsonga eyo.
EKITUNDU B
Kola ekibuuzo 2(a) Oba 2(b)
(Buli kibuuzo kya bubonero 20)
2.
a)
Funza ekitundu kino mu bigambo nga kikumi (100).
Olumu ku kyalo Bubebbere Oba wali okiwuliddeko? Nze naawe! Naye
ng’ekyalo kino kisangibwa eyo mu Busiro era kyavaako n’enjogera nti komekkome
ng’erigenda e Bubebbere. Ku kyalo kino kwaliko omulenzi ng’atemera mu myaka nga
10, 11 Oba 12 ng’omulimu gwe gwa kulabirira ndiga zookukyalo ekyo kye
nnayogeddeko edda. Yazirundiranga ku ttale.
Omulenzi ono bwe yabanga alunda endiga zino, olumu yawuubaalanga
n’asumagira Oba kale kuyite okwebbowa ng’enjogera y’abavubuka bw’eri ensangi
zino. Okusobola okwemalako ekiwubaalo yayimbanga mu ddoboozi eryomwanguka
mu ngeri ekaaba “Omusege! Omusege! guguuno gulya endiga” Abantu bookukyalo
bwe baawuliranga ‘okukaaba’, baayambaliranga ku mugongo nga nswa, nga bajja
bawejjawejja bwe badduka nga balinnya olusozi bagobaganye omusege
gweyongereyo Oba sinakindi bagukube ku ssekalootera bagutte. Naye ekyabaggya
eviiri ku mutwe kwe kusanga ng’omulenzi yeesekera ali ku bibye. Omulenzi
yasanyuka nnyo ng’alaba banyiize.
“Toddangamu kutuwugulaza mulenzi na kulaajana nga tewali buzibu” nga
bategeeza obuzibu bw’omusege bwe batyo bwe baalabula omulenzi. Baaserengeta
olusozi ne balaba eryabaleese era ne badda awaka.
O WAKISSHA
3
Nga wayiseewo akabanga, mwana mulenzi yaddamu okuleekaana mu kayimba
ke kali “Omusege! Omusege! omusege guli mulya ndiga!” ekyamutabula era ne
kimwewunyisa kwe kuddamu okulaba abantu bookukyalo nga bajja badduka, entuuyo
bazisaza bibatu balinnya olusozi bakange omusege gweyongereyo. Baasanga
omulenzi asirise, tanyega era ng’ali ku bibye. Baamuboggolera nti “Toddamu
n’oleekaana nga tewali buzibu. Owulidde!” Omulenzi yasekera mu kikonde era
ndowooza yabakongooza bigere. Ne ku mulundi guno baddayo nga batolotooma
ng’enkoko empanga enywedde amazzi amanaabemu kati eba etolotooma ki nga
etamanyi ku luzzi!
Ng’ abaleka bamaze okuggweerayo era nga n’omulenzi azzeemu okuwuubaala
yalaba omusege ogwa ddala nga gusooba okumpi n’eggana. Mu kutya n’okupapa
yaleekaana n’abuukabuuka, n’awoggana nga bweyali asobola “Omusege! Omusege!
ku mulundino guuguno gulya endiga” Abantu bookukyalo beesuulirayo gwa
Nnaggamba nga balowooza nti era ali mu buzannyo bwe!
Enjuba ng’egudde abantu bookukyalo baagenda banoonye omulenzi eyali
tanadda, n’endiga zaabwe nga tebazikubako kimunye. Bwe baalinnya olusozi
baamusanga ali mu kwekubagiza eno nga bw’akulukusa amaziga okuggwa mu
kiwanga.
Ku
mulundi
guno
ekyamazima
omusege
gwazze
era
eggana
gulisanyizzaawo, nnaaleekaanye nnyo temwazze!” Ebyo bye bigambo bye yayogera
naye nga munakuwavu muzibu.
Omusajja omukadde eyali alina n’envi mu mutwe era ng’akootakoota,
yamusemberera amugumye. Bwe yali amuwambatidde mu mikono gye, yagamba
“Tewali muntu akkiriza mulimba, ne bwabeera nga g’ayogera ge mazima” Munnange
nno nga nkulabira.
Oba
b)
Kyusa ekitundu kino okizze mu Luganda.
(Obubonero 20)
UGANDANS MUST START SERIOUS CAMPAIGN AGAINST DEFORESTATION
For many years, Uganda has faced various problems while some have been
solved, others have continued to exist. Some of those that still exist is deforestation.
Deforestation has affected Uganda’s climate and in the near future, I believe the
situation will worsen unless both the government and the citizens seriously address the
problem. The government cannot fight the problem alone. For example, very many
trees are being cut down no one seems to be bothered. Local councils in the villages
should sensitize the citizens to fight deforestation.
The reforestation campaign should be promoted in both primary and secondary
schools. The government should encourage planting of trees by students around their
schools. It is very easy for a student to take care of a tree or trees he has planted. The
trend has already started in some schools. Students were given trees which they planted
around the compound under the supervision of teachers. They were advised to take care
of these trees including the one’s they never planted. It is cheaper to promote
reforestation in schools.
Bikkula
O WAKISSHA
4
Secondly, people should be told the effects of deforestation. This should be
done in local languages and not English because many Ugandans are illiterate and
are the one’s responsible for deforestation. All Ugandans have a duty to protect the
environment.
(Extractedfrom The New Vision, Monday April 6, 2019)
Kola, ekibuuzo 3(a) ne 3(b)
3.
a)
Jjuza ebisoko ebituufu mu mabanga agalekaddwawo
(Obubonero 20)
(i)
Omusajja
eyabadde
abbye
omwana,
kata
abatuuze
bamulyemu teba poliisi kujja mangu Singa kati mufu.
(ii)
Bwe twamalanga Okulya ekyemisana, nga jjajja atugamba tubuukebuuke
emmere eke mu
(iii)
Omulwadde waffe kati akubye
ku
Olaba
atandise
n’okulya ku mmere!
(iv)
Namata atikkiddwa ng’omusawo omutendeke era kati musawo awedde
(v)
Wadde ng’omukazi gwe yawasa yali mubi ng’akutuza n’e
ku ttale
kyokka ye bba ng’amweyagalira.
(vi)
Nalumansi
OYO
omulenzi
yamutamiira
anti buli
wabeera gw’aba ayogerako.
(vii) Nnaleka abagole bagenze okukyusa nze akabina
ne nga
nzira ewaka anti embaga yalinga ewedde.
(viii) Ebigambo ebyo kitaffe yabiddimananga enfunda eziwera era ng’abisimbako
nnyo
(ix)
Omukulembeze w’eggwanga yali asaaga naye ku luno abamuvuganya
bamufuukidde akayinja mu
(x)
Oyo okumugamba agende mu katale obeera ogobedde munya mu anti
ayagalayo nnyo.
b)
(i)
Teeka ebigambo bino mu bumu (singular).
(Obubonero 10)
Empiso
ebyayi amata
(ii)
Amannya gano gakyuse ogazze mu lubu olusooka 1Mu.
ebikazi
embuzi
akasajja.
(iii)
Wandiika amannya ag’enkalakkalira ana (4) nga si ga bantu.
O WAKISSHA
5
BIKOMYE WANTO
Leave a Reply