UGANDA TEACHERS’ INTERVENTION SCHEME
Joint Mock Examinations
UGANDA ADVANCED CERTIFICATE OF EDUCATION
LUGANDA
(LITULICA W’OLUGANDA)
Olupapula olw’okusatu
Essaawa ssatu
INSTRUCTIONS TO CANDIDATES:
Olupapula luno lugabanyiziddwamu ebitintu bisatu A, B ne C .
Mu kitundu A kolamu ekibuuzo kimu.
Mu kitundu B kolamu ebibuuzo bibiri (2), namba ttaano(5) ya buwaze ne kirala
kimu okuva mu bitontome.
Mu kitundu C kolamu ekibuuzo kimu.
EKITUNDU A
ENGERO ENSIIYE.
Ddamu ekibuuzo kimu kyokka ng’okiggya mu nnamba 1, 2, 3 oba 4.
M.B NSIMBI: Bwali Butamanya.
1.
Nyonnyola bulungi ebintu ebitukakasa nti olugero lunolwawandiikibwa
oluvannyuma lw’okujja kw’omuzungu. (obubonero 25)
2.
“…………. Oswadde nnyo okuddira abaana b’osomesa n’obafuula bakazi bo.
Tetukyakuwa na kitiibwa. Ffe abakusekerera”
(i)
Nyonnyola ekivaako ebigambo ebyo okweyolekera mu lugero
luno.
(obubonero 05)
(ii)
Omuntu ayogerwako mu kaboozi ako omuwandiisi amuzimbye
atya?
(obubonero 10)
(iii)
Omuwandiisi alina ssomo ki ly’ayagala tuggye mu ssuula
omugiddwa ebigambo ebyo? (obubonero 10)
E.K.N KAWERE: Zinunula Omunaku.
3.
Gaba galinnya gati olunnyo nga nnyinimu zikomyawo yali yakatuula
ngatubuuza gye twasuze era n’ensonga eyatututte nga tetumubuulidde
……….. nga wayiseewo ekiseera mikolo n’amunnyonnyola ebyatutuuseeko.
Ng’amaze okubiwulira n’assa ekikkowe nga yennyamidde n’atugamba nti,
“Ekinywi n’abaana b’omwami bwe mutaakite baana bange mujja kutuleetera
kalunsambulira.”
(i)
Ebigambo ebyo biggiddwa mu ssuula ki? (obubonero 02)
(ii)
Nyonnyola embeera evaako okwogera ebigambo ebyo?
(obubonero 08)
(iii)
Olowooza bintu ki mikolo bye yannyonnyola omuntu
ayogerwako?
(obubonero 05)
(iv)
Nyonnyola ensonga ezireetera omuntu ayogerwako
okwennyamira.
(obubonero 10)
4.
Omuwandiisi yagenderera ki okussa abantu bano mu lugero luno?
(i)
Kulwawo
(obubonero 05)
(ii)
Kagulukankwale
(obubonero 05)
(iii)
Mulanga
(obubonero 05)
(iv)
Mpago
(obubonero 05)
(v)
Meeya
(obubonero 05)
EKITUNDU B
PULOOZI
5.
Soma ekitundu kino wammanga n’oluvannyuma oddemu ebibuuzo
ebikikwatako.
Omuntu alaga nti ayagala obwakabaka Abaganda kwe bafiira ne bw’ataba
muganda, era kino kyeyolekedde nnyo ne mu by’obufuzi bwa Buganda.
Milton Obote (Omulaŋŋo) bwe yeeraga nti muwulize eri Kabaka wa
Buganda ne yeeyala n’akuta akalevu Abaganda baagamba nti ono kwe
tufiira era baamuyiiyamu n’oluyimba olugamba nti:
“Okugenda ne Ben ŋŋenda ne Obote Omulaŋŋo x2” kuba amateeka ga
Rooma sigasobole
Abaganda baasibira ben Kiwanuka ekikwa ne Bamumma obululu mu
kulonda kwa 1962 lwa kuba yagamba nti “Nja kuyita Kabaka tuteese”
Beecwacwana ne bagamba nti “omukopi ayita atya Kabaka?” ye omukopi
ateesa ki ne Kabaka?
Mu 1971 Amini bwe yawamba Obote Abaganda basanyuka kubanga Obote
yali amaze okukola ebinyiiza Abaganda nkumu okwagala kwe balina gyali
mu kusooka kwali kuweddewo anti yali aggyeewo Obwakabaka
n’awaŋŋangusa ne Kabaka amale afiire ku mawanga. Obote bwe yakuba
olubiri nga 25/05/1966 emisana ttuku Abaganda tebaamusonyiwa era
tebagenda kukyerabira.
Ensonga endala eyaletera Abaganda okusanyukira Amin okumaamulako
Obote kuba Amin yasuubiza okuzza enjole ya Ssekabaka Edward muteesa II
ate ekintu kye yatuukiriza. Abantu baayiiya ennyimba n’ebitontome
ebiwaana n’okusuuta Amin. Abantu baatuuma n’abaana baabwe Dada.
Abamu baabijweteka mbu Amin mwana wa Mwanga II mbu yamuzaalira
mu kiseera we yalwanyisizanga Abangereza ng’ali ne kabalega bwe baali
enguulu eyo. Ssebo Amin baamutuuma n’erinnya Muzzaŋŋanda.
Musevenio bw’alwanye olutalo mu 1985, omulangira Mutebi n’alabwako
mu bitundu ebyali mu mikono gy’abayekera. Abaganda baamanya bumanya
nti ensolo ku kizigo kweri. Baawa abayeekera obuyambi bwonna obusoboka
era mu 1985 gavumenti ya Obote II n’ewambibwa Lutwa ne banne ate mu
1986 Museveni n’awamba Lutwa. Tetugaanyi waliwo ebintu gavumenti
by’ekoze ne binyiiza Buganda okugeza federo, engeri ensonga y’ettaka gye
yakwatibwamu okuggya ekibuga kampala mu Buganda n’ebirala. Wabula
gavumenti bwe yamanya ng’Abaganda bafiira ku Kabaka ne ku bwakabaka
n’egamba nti kiwedde.
Ebibuuzo:
(a)
Ekitundu ekyo kiwe omutwe ogukituukirako.
(obubonero 02)
(b)
Nyonnyola n’ebyokulabirako engeri Abaganda gye bagalamu abantu
abagala Obuganda?
(obubonero 07)
(c)
Mbeera ki omuwandiisi mwawandiikidde?
(obubonero 06)
(d)
Nyonnyola engeri omuwandiisi gye ye yambisizamu olulimi?
(obubonero 06)
(e)
Nyonnyola amakulu g’ebigambo bino nga bwe kikozeseddwa mu
kitundu ky’osomye.
(obubonero 04)
(i)
Yeeyala.
(ii)
Ekizigo
(iii)
Federo
(iv)
Beecwacwana
EBITONTOME
Ddamu ekibuuzo kimu kyokka ng’okiggya mu nnamba 6, 7, 8 oba 9.
OKOT P. BITEK. Omulanga gwa Hawino (kyakyusibwa Abasi Kiyimba)
6.
EKIRYO KY’ENSUJJU
Mwami wangali ocol
Bino olabika wa byerabira
Kati ka mbikujjukize
Bajjajjafe bwe baabanga basenguka
Ng’ekiryo ky’ensujju tebakikuula
Baakiddaabirizanga bulungi
Baakiyiwangako evvu n’obusa ku kikolo.
N’okukitemera ne bakitemera
Era tewali yakyegezaamu ku kitemawo.
Bw’oba nga ddala gwe musika wa kitaawo
Ngo nnyoko teyakusiiga busiizi mu kika,
Kakkana ku maviivi
Oddaabirize ekiryo ky’ensujju
Kikuulemu omuddo,
Okireke kirande bulungi,
Leka kwekaniikiriza nti okitemewo
Ekyo kivve mu mpisa Z’Abachili,
Era nze nkuze okutuuka wano
Siwuriranga yali akikoze.
Taata w’abaana bange
Oli muzzukulu wa Lutany-mou
Eby’okweyisa nga omuwere biveeko,
Tuula weebulire
Olowooze ku buggagga obw’ensibo
Bajjajjaabo bwe baakuletera
Kati bw’oyagala okweggyako
Nga weesiba ku buwangwa bw’abagwira
Ekiryo ky’ensujju ekisigala mu kibanja
Ng’abantu basenguse
Ffe Abacholi tukiwa nnyo ekitiibwa
Anti eba mmere
Mu mpisa zaffe nga Abacholi
Omwana ne bw’akkuta n’abwegera.
Tetumukkiriza kuzannyisa mmere
Okuva edda n’edda
Mu buwangwa bwa bajjajjaffe
Ekiryo ky’ensujju bwe bulamu
Ebikoola tubifumba ne tubirya
Ate ensigo bw’ozisiika obulungi
Ng’oziwadde n’omunnyo by’ekyeya.
Ensujju yennyini bw’ekula
Tugisalaasalamu ebibajjo
Ne tubyanika ne bikala ne tubitereka,
Byaniriza abagenyi abagudde obugwi,
Ate enjala bw’egwa nga gyebiri mu kyaga
Abaana basigala baligita
N’ab’ekkanda to beekanya
Kati ggwe musajja wattu
Ayagala okukuula ekiryo ky’ensujju.
Enjala bw’eneegwa onoddukira wa?
Ekiryo ekisigala mu kibanja kye basenguseemu
Kiyamba abatambuze n’abeggami b’enkuba,
Kubanga bw’otambula olugendo.
Toyinza kumanya gy’anooba.
Ng’enjuba egolooba.
Waakiri osula mu kifulukwa.
Ng’olubuto lubuguma.
Ebibuuzo
(i)
Omuwandiisi atusengekedde atya ebirowoozo bye?
(obubonero 07)
(ii)
Laga bulungi omugaso gw’ekintu ekikulu ekyogerwako mu
kitontome kino.
(iii)
Omutontomi ali mu mbeera ki era ali mukitontome.
(iv)
Kiki ekyogerwako ng’ekivve ara lwaki kiyitibwa ekivve.
(obubonero 04)
7.
Ebitontome byonna ebiri mu katabo omulanga gwa hawino binyuma biki
ebifudde ebitontome bino ebinyuvu.
F.M MASAGAZI: Mpawo Kitakya.
8.
Soma ekitomtome kino n’oluvanyuma oddemu ebibuuzo ku nkomerero
yaakyo.
OMUZADDE KATONDA W’OKUNSI
Nzijukira maama waffe by’alafuubanye nabyo tube kye tuli.
Ate n’oluyimba olwannyumira ku muzadde.
Omwana bw’okula weebaza omuzadde
Omuwala bw’awasa ng’addiza abazadde
Omusajja ow’amaka, jjukira abazadde
Alina ebisente, tonyooma yazaala.
Ne bwe baba bakadde, baddize kubyabwe.
Eggulu libanja, oyagala omuzadde
Buli kyonna ky’oli, omuzadde ye yali oyo!
Kati laba oli musajja, omusajja mu maka
Kati oyitwa na maama, maama w’abato
Singa tewali muzadde, tewandibadde bw’otyo
Omuzadde ye yateesa, ofuuke omusajja
Era yali muzadde, otuuke obe maama
Ye yanywa makaayi,
Luleeba lw’olutimpa,
Olubuto n’alutenga,
Amakiro n’obusobe,
Byonna n’abiganda
Omwana wa akula
Weebaze era siima, okufaayo kw’omuzadde.
Kati weemanyi obukyala, kuba ggwe mukyala,
Kati olina mukyala, n’omusajja mu maka!
Singa teyali muzadde, tewandikyalawadde
Maama ye yateesa, ofuuke nga bw’oli,
Mulimu gwa muzadde ogwakuwa olunenda
Empisa z’amaka
Ggatako ez’ekikyala
Okufuuka omusuutwa,
Mu maka g’omusajja,
Bazadde b’omusajja
Nabo bakutenda
Osaana kuddiza omuzadde, eyatema oluwenda!
Kati oli musajja, mu maka amasajja
Abaana bo ozadde, okkukuza ng’omusajja
Wandirabye okuboolwa abaagala abasajja
Kati lwaki tomuweera?
Nga yafuba akutuuse,
Omusajja mu basajja,
Tolina wadde anyooma,
Nti toli mu basajja
Otambula musajja
Ovaayo mu basajja
Weeyisa kisajja
Kubanga oli musajja
Gwe gira omusiime, kuba ye yalwana!
Omusente olina, kuba ggwe wayiiya
Bakuyita na muloodi olwokuweza omusente
Naye jjukira eyazaala, n’omukisa gwe nno
Olweza lwe yanaaza, gwe mukisa gw’ebisente.
Nasaba katonda
N’akuwonya ebitta
Obeerewo bulungi
Kussomera atutte,
Otandike obuyiiya,
Bye kuvudde omusente
Gwe muddize omussime, yakuwa omusingi!
Mu bakadde bwabwe, baddize obagambe
Tobaguza byansi, anti gwe omuzadde kati
Mu bulwadde bwabwe, kabube bubwo
Akanyama n’ekyenda, bakalye basiime
Ekikunta obazaale, bawereze ebujjajja
Bazannye, bazimbe, bakube ku lwali
Bawone ekiwubaalo, ekibeenyiya ensi eno
Kye baakola ng’okyali, okibaddize kati ggwe!
Bw’olikola amatendo, ngeggulu olituuse
Eggulu mu kusooka libeeramu bazadde.
Ekisa ky’obawadde, nga katonda akuweera
Ettima ly’obawadde, ne katonda omunyiiza
Kaakati tukole nnyo, tusanyuse abazadde
Eggulu litutuke, kuba tubawadde.
Katonda atubeere, n’abazadde baffe
Ebibuuzo
(i)
Ekitontome kino kisengekeddwa kitya.
(obubonero 08)
(ii)
Olulimi omuwandiisi lw’akozesezza luggeeyo lutya obubaka
mu kitontome.
(obubonero 04)
(iii)
obukugu bw’omuwandiisi bweyolese butya mu kitontome kino.
(obubonero 08)
(iv)
Omutontomi ali mu mbeera ki era lwaki?
(obubonero 05)
9.
Bwosoma ebitontome bya F.M. Masagazi mu katabo ke mpaawo
kitakya toyagala kuva mu kifo nsonga ki eziyiinza okuleeta embeera
eno?
EKITUNDU C
EMIZANNYO
Ddamu ekibuuzo kimu kyokka ng’okiggya mu nnamba 10, 11, 12 oba 13.
W. KIYINGI: Lozio Bba Ssesiria
10.
Well, that’s obvious ……………… Omwami y’oyo omuntu aliko bw’ali
(enseko) naye omusajja, well. Ye omuntu owa bulijjo (enseko) ………
(i)
Ebigambo ebyo bigiddwa mu kitundu ki eky’omuzannyo?
(obubonero 02)
(ii)
Laga omwogezi w’ebigambo ebyo ne gw’abigamba.
(obubonero 03)
(iii)
Weesigame kumuzannyo guno olage abantu abatuukirako
omwami n’omusajja aboogerwako mu kaboozi ako
(obubonero 10)
(iv)
Emboozi eno abasomi ebabikkulira bubaka ki? (obubonero 10)
11.
(i)
Ssesiria y’ani mu muzannyo guno.
(obubonero 05)
(ii)
Laga engeri gy’azimbiddwamu.
(obubonero 10)
(iii)
Engeri gy’azimbiddwamu efuuka etya ekyokuyiga eri abakyala
ab’omulembe guno?
(obubonero 10)
ELLY. N. KYEYUNE: Bemba Musota.
12.
(a)
Nyonnyola ku bino:
(i)
Entunujju
(obubonero 05)
(ii)
Akawulula
(obubonero 05)
(iii)
Ebirombojjo
(obubonero 05)
(b)
Ebyo by’onnyonyodde mu (a) waggulu omuwandiisi abyeyambisizza
atya okuzimba omuzannyo gwe?
(obubonero 10)
13.
Nyonnyola emiramwa kyeyune kwazimbira omuzannyo Bemba musota.
(obubonero 25)
Bikomye
Leave a Reply