{"id":2438,"date":"2026-05-20T14:54:31","date_gmt":"2026-05-20T14:54:31","guid":{"rendered":"https:\/\/aznimi.com\/luganda\/uncategorized\/ebss-s-5-ebigezo-ebikomekereza-omwaka-2018-luganda-okukyusa-okuwandiika-emboozi-okusoma-bwino-nokufunza\/"},"modified":"2026-05-20T14:54:31","modified_gmt":"2026-05-20T14:54:31","slug":"ebss-s-5-ebigezo-ebikomekereza-omwaka-2018-luganda-okukyusa-okuwandiika-emboozi-okusoma-bwino-nokufunza","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/aznimi.com\/luganda\/luganda-past-papers\/ebss-s-5-ebigezo-ebikomekereza-omwaka-2018-luganda-okukyusa-okuwandiika-emboozi-okusoma-bwino-nokufunza\/","title":{"rendered":"EBSS S.5 EBIGEZO EBIKOMEKEREZA OMWAKA 2018 LUGANDA OKUKYUSA, OKUWANDIIKA EMBOOZI, OKUSOMA BWINO, N\u2019OKUFUNZA)"},"content":{"rendered":"<p>1 <\/p>\n<p>ENTEBBE BRIGHT SECONDARY SCHOOL<br \/>\nUGANDA ADVANCED CERTIFICATE OF EDUCATION<br \/>\nS.5 EBIGEZO EBIKOMEKEREZA OMWAKA 2018<br \/>\nLUGANDA<br \/>\n(OKUKYUSA, OKUWANDIIKA EMBOOZI, OKUSOMA BWINO, N\u2019OKUFUNZA)<br \/>\nOlupapula Olw\u2019okubiri<br \/>\nEssaawa ssatu<br \/>\nEBIGOGERERWA:<br \/>\nOlupapula luno lugabanyiziddwamu ebitundu bina :A,B , C ne D<br \/>\nEbitundu A, C ne D bya buwaze.<br \/>\nMu kitundu B, oweereddwa eby\u2019okulondako by\u2019oyagala okuddamu.<br \/>\nDdamu nga bw\u2019olagiddwa mu buli kitundu.<br \/>\nEKITUNDU A<br \/>\nDdamu 1(a) ne (b)<br \/>\n1.     (a) Kyusa ekitundu kino okizze mu luganda.  <\/p>\n<p>   (Obubonero 15)<br \/>\nThe Kabaka of Buganda, Ronald Muwenda Mutebi, has launched a new<br \/>\ncampaign aimed at ending gender-based violence in the kingdom.  <\/p>\n<p>  The campaign dubbed, &#8220;HeForShe&#8221; is a global solidarity movement for<br \/>\ngender equality, where men and boys pledge to take action against all forms of<br \/>\nviolence and discrimination faced by women and girls. It is spearheaded by the<br \/>\nNabagereka Development Foundation (NDF) in Buganda, with support from the<br \/>\nUN Women, the global champion for gender equality.  <\/p>\n<p>Accompanied  by the Nabagereka, Sylvia Nagginda, the Kabaka said: &#8220;The<br \/>\nfight against gender inequality between men and women will yield more results,<br \/>\nespecially in curbing the spread of HIV\/AIDS.&#8221;<br \/>\n   He urged women to work towards economic empowerment so that they can<br \/>\nalso become breadwinners in homes. <\/p>\n<p>2 <\/p>\n<p>(Extracted from the New Vision of Thursday April 20th 2017 by Andrew Ssenyonga) <\/p>\n<p>(b) Kyusa ekitundu kino okizze mu lungereza. <\/p>\n<p> (Obubonero 15) <\/p>\n<p>Okulamusa<br \/>\nAbaana ab&#8217;omu byalo bo beesimye nnyo kuba abazadde bakyalina obudde bw&#8217;abaana<br \/>\nbaabwe. Bazuukuka nabo, ne babayigiriza okulamusa abantu b&#8217;awaka ate nga bonna<br \/>\nbabalamusizzaako n&#8217;ebitiibwa byabwe. Okugeza: wasuze otyanno taata, baaba, maama<br \/>\noba senga n&#8217;abalala. Si kulamusa b&#8217;awaka bokka naye n&#8217;abagenyi, nabalala bonna be<br \/>\nbasanga mu makubo.  <\/p>\n<p>Ekigendererwa omwana akule ng\u2019amanyi nti okulamusa abantu kikulu. Naawe<br \/>\nomuntu omukulu lamusaako ku mwana, bwotamulamusa naye bw&#8217;atyo bw&#8217;akula. Anti<br \/>\nggwe kyakulabirako gy&#8217;ali. Ensangi zino, abakazi weewaawo n&#8217;abasajja bazinduka ne<br \/>\nbaziinuuka nga tebalamusizza na ku bannaabwe bwe basula, ekitali kituufu. Olumu<br \/>\nnno olireka munno nga Iwamazeemu dda amazzi! Gwe olimanya bw&#8217;olimaggula<br \/>\namaaso n&#8217;okubitebya nga bakubikidde nti ono walese alamaze etagenda badda!  <\/p>\n<p>(Kisimbuddwa okuva mu Ettu lya Ssenga ekyawandiikibwa Ssenga Joyce Naluggya Tomusange) <\/p>\n<p>EKITUNDU B<br \/>\nKola 2(a) oba 2(b)<br \/>\n2.   (a) Ku mitwe egikuweereddwa wammanga, londako gumu oguwandiikeko  <\/p>\n<p>emboozi ya bigambo nga 300 \u2013 400. <\/p>\n<p>       (Buli gumu obubonero 30) <\/p>\n<p>(i)<br \/>\nAbantu balamu kkoyi!<br \/>\n(ii)<br \/>\nEmpasa ey\u2019edda yandizzeewo.  Kubaganya ebirowoozo.<br \/>\n(iii) Nnyonnyola ensonga ezivuddeko obwa Ssemugayaavu ensangi zino<br \/>\n(iv)<br \/>\nWandiika emboozi ng\u2019ekomekkereza n\u2019ebigambo bino:-<br \/>\n&#8230;&#8230;&#8230;&#8230;&#8230;&#8230;&#8230;&#8230;&#8230;&#8230;&#8230;&#8230;&#8230;eyali yeewaasiira bwatyo yakomekkereza<br \/>\nalusuddemu akaba. <\/p>\n<p>3 <\/p>\n<p>Oba<br \/>\n   (b) Ku mitwe egikuweereddwa, londako ebiri buli gumu oguwandiikeko emboozi<br \/>\nyabigambo nga 200.   <\/p>\n<p>          (Buli mutwe gwa bubonero 15) <\/p>\n<p>(i)<br \/>\nWandiikira Ssaabaduumizi wa puliisi nga weemulugunya ku bibaluwa<br \/>\nbya kiro kitwala omunaku ebikyase ennyo mu kitundu kyammwe. <\/p>\n<p>(ii)<br \/>\nWandiika omuko mu lupapula lw\u2019amawulire ng\u2019olambulula ensonga<br \/>\neziviirako abayizi mu ggwanga okukola obubi ennyo mu bigezo byabwe<br \/>\nebyakamalirizo ku madaala ag\u2019enjawulo. <\/p>\n<p>(iii) Ggwe<br \/>\nomu<br \/>\nku<br \/>\nbbabadewo<br \/>\nng\u2019omugoba<br \/>\nwa<br \/>\nmmotoka<br \/>\nadda<br \/>\nekyennyumannyuma amale attire ddala oyo gwe yabadde akoonye<br \/>\nn\u2019atafiirawo.  Osabiddwa okuwa obujulizi mu kooti; buwandiika nga bwe<br \/>\nbunaaba. <\/p>\n<p>(iv)<br \/>\nMutuuze munnamwe abadde ow\u2019ensonga afudde.  Wandiikira ab\u2019enju ye<br \/>\nobubaka ku nsonga eyo. <\/p>\n<p>EKITUNDU C<br \/>\n3.   Soma ekitundu kino n\u2019oluvannyuma oddemu ebibuuzo ku nkomerero yaakyo.<br \/>\nOmuwala okufunira olubuto ku luggya kye kiyitibwa amawemuukirano nga kiva mu<br \/>\nkikolwa ky&#8217;obuswavu ekivaamu okuwemuka eri bakadde bo. Si bo bokka naye n&#8217;eri buli<br \/>\nmuntu abadde amusuubiramu ebirungi ng&#8217;afumbiddwa nga si mutaagule, abamu<br \/>\nbakiyita kusoba oba kubootonga. Omuwala kasita kamutanda n&#8217;amala geemakula<br \/>\nn&#8217;abasajja nga azizza omukono emabega kye tuyita okukula, aba ayolekedde<br \/>\nkuwemuka.  <\/p>\n<p>Bajjajjaffe abaatusookawo bassaawo emizizo n&#8217;obulombolombo mwe baayitanga<br \/>\nokubonereza  n&#8217;okuyiiyiza ebikolobero ebyandikoleddwanga.  Olwazuulanga nti<br \/>\nomwana yasoba nga taddayo kusula mu nju na bakadde be si kulwa ng&#8217;abakwasa obuko<br \/>\nengeri gy&#8217;aba akuze batya nti si ku lwa nga bamunkuula ekimmonde kyabwe<br \/>\nng&#8217;awulira. Anti ey&#8217;akaliddeko, omwoyo mulondo. Ba lumalabibamba (abajjwa)<br \/>\nbaamuzimbiranga akafukaamirizi (akayumba) eyo ku nkingizzi y&#8217;ekibanja gy&#8217;aba<br \/>\nasulanga okutuusa lw&#8217;alizaala. Naye nno nga ne bw&#8217;amala okuzaala amawemuukirano<br \/>\ngasigalawo okutuusa ng&#8217;emikolo egigamalawo gikoleddwa.<br \/>\nAbazadde bwe baba ab&#8217;ekisa bamusindika wa ssenga we. Olw&#8217;okusobya kuli kwe<br \/>\nyasobya ne bw&#8217;abeera ewa ssengaawe kumpi era aba ng&#8217;ali ku kibonerezo anti tebalya ku<br \/>\nmuwumbo gumu, emmere ya ssenga esibwa mu lwaliiro lwa gonja (mugonjoola nsonga) <\/p>\n<p>4 <\/p>\n<p>Kuba omuwala oyo yaleetebwa ewa ssengaawe ensonga ze zigoonjolwe . Ate<br \/>\ney&#8217;omuwala esibwa mu lwaliiro lwa Nnakitembe wadde yasobya naye atembetembwe<br \/>\nazaale bulungi. Wadde nga yasobya, aba tayagalizibwa kufa! Emmere efumbibwa mu<br \/>\nntamu emu naye giba emiwumbo ebiri ogw&#8217;omuwala n&#8217;ogwa ssengaawe. Tebaliira ku<br \/>\nlujjuliro lumu.Emmere eriibwako nva za jjobyo, era efumbibwa mu ntamu<br \/>\neya kawato. (etaliiko mugo)  <\/p>\n<p>Olw&#8217;okubanga abazadde abakazi baabanga bakimanyi nti omuwala bwe yeekoona<br \/>\nakolerwa ebintu bingi nga mwe muli n&#8217;okumukolera emikala egimuziyiza okufunira<br \/>\nolubuto ku luggya, omuwala olwalabikanga ng&#8217;alina olubuto abazadde abasajja bbo<br \/>\nbaatabukiranga bakazi baabwe. Baabatwalanga okuba abalagajjavu (emputte) ne<br \/>\nbalemwa okukuuma omwana nga bwe twalaba. <\/p>\n<p>Wadde ng\u2019ekyo kiba bwe kityo, nga kitaawe anyiize nnyo, kyokka takkirizibwa kukuba<br \/>\nmwana ono.  Ekisooka aba yazza dda omukono emabega nga yakula.  Ekirala mulimu<br \/>\namagezi amakusike kubanga engeri abakulu gye baba banyiize ennyo, bw\u2019amukwata<br \/>\nokumukuba ayinza okumukuba awabi n\u2019olubuto ne lutuuka okuvaamu.<br \/>\nEbibuuzo:<br \/>\n(a)   Leeta ebintu ebyakolwanga ng\u2019omuwala asobedde ku luggya.     (Obubonero 5)<br \/>\n(b)  Lwaki omuzadde omukazi anenyezebwa nnyo nga muwala we asobye?<br \/>\n(Obobonero 2)<br \/>\n(c)   Amagezi g\u2019abaganda ageeyolekera mu mpisa eyo mu kitundu ky\u2019osomye ge<br \/>\ngaluwa? <\/p>\n<p>     (Obubonero 4)<br \/>\n(d)  Lwaki kitaawe wa kasobeza takkirizibwa kumukubako?<br \/>\n     (Obubonero 4)<br \/>\n(e)   Nnyonnyola amakulu g\u2019ebigambo bino nga bwe bikozeseddwa mu<br \/>\nkitundu ky\u2019osomye. <\/p>\n<p>(Obobunero 5)<br \/>\n(i)<br \/>\nMutaagule<br \/>\n(ii)<br \/>\nAzzizza omukono amabega<br \/>\n(iii) Bamunkuula<br \/>\n(iv)<br \/>\nNkingizi<br \/>\n(v)<br \/>\nZigonjoolwe <\/p>\n<p>EKITUNDU D<br \/>\n4.<br \/>\nFunza ekitundu kino mu bigambo nga 100.  <\/p>\n<p>   (Obubonero 20) <\/p>\n<p>5 <\/p>\n<p>Emisango oluusi gyatuukanga ewa Kabaka ne giremagana.  Olw\u2019obukugu bw\u2019abawoza<br \/>\nku njuyi zombi.  Era Kabaka n\u2019ab\u2019Olukkiko lwe baalemwanga emisango egimu.<br \/>\nOmusango kasita gulema wano waba tewakyali mbuga ndala ya kujuliramu.  Ssonga<br \/>\nwateekwa okubaawo omu ku bo asinga n\u2019asingibwa. Omusango bwe gwatuukanga<br \/>\nkussa eryo, nga Kabaka, omuwaabi n omuwaabi rwa abakwasa omubaka ng&#8217; abatwala<br \/>\new&#8217;omutaka Magunda ow&#8217;eSsiga mu kika kyEffumbe asangibwa e Lwanga mu<br \/>\nMawokota.  <\/p>\n<p>Magunda omusango yagusalanga . bwati: nganoonya entula zomuti oguyitibwa<br \/>\namaduudu ngazisekulira mu mmanvu ng&#8217;afukamu amazzi ngaddira ekiwaawo kyensujju<br \/>\nnga buli omu amuwa empaawo bbiri. Amaduudu gatamiiza nnyo. Nga bombi bamaze<br \/>\nokutamiira, olwo nabawozesa. Mu kuwoza nga bamaze okukyukako, waakiri omu ku bo<br \/>\nyakubangawo ekigambo ekiyinza okumusinza omusango. Oba ngaddira olusanja<br \/>\nngalusuula wansi ngabeera erudda. Olwo ng\u2019abagamba nabo babeere erudda. Yalabanga<br \/>\namaduudu gabakutte, ng&#8217;abagamba nti kale ggwe oba munno tewamulyazaamaanya<br \/>\njangu weeyanze.  <\/p>\n<p>Ate ngakyukira n\u2019omulala ngamugamba nti kale ggwe munno oba yakulyazaamaanya<br \/>\njangu weeyanze eyabanga tasobodde kubuuka lusanja kudda ku ludda lwa magunda nga<br \/>\nbagamba nti amaduudu gamwokyezza. N&#8217;olwekyo omuntu ataasobolanga kubuuka<br \/>\nlusanja lwa magunda oba okusumulula ebigambo ebimusinza omusango ngatamidde<br \/>\namaduudu, ngaliyirira munne olwo ng\u2019omusango guggwa. Naye oluusi, oli bwe<br \/>\nyawuliranga nti oli akutte mu Mmanvu nga ye empaawo awunyamu mpunye, ngafuna<br \/>\nmunne eyayiga okukongojja omumbejja Namaalwa atatamiira mangu, ngamugamba nti<br \/>\namukiikirire. Olwo ngamuwa n\u2019ensimbi oyo ye yagendanga ewa Magunda okutabaala<br \/>\namaduudu. <\/p>\n<p>BIKOMYE WANO<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>1 ENTEBBE BRIGHT SECONDARY SCHOOL UGANDA ADVANCED CERTIFICATE OF EDUCATION S.5 EBIGEZO EBIKOMEKEREZA OMWAKA 2018 LUGANDA (OKUKYUSA, OKUWANDIIKA EMBOOZI, OKUSOMA BWINO, N\u2019OKUFUNZA) Olupapula Olw\u2019okubiri Essaawa ssatu EBIGOGERERWA: Olupapula luno lugabanyiziddwamu ebitundu bina :A,B , C ne D Ebitundu A, C ne D bya buwaze. Mu kitundu B, oweereddwa eby\u2019okulondako by\u2019oyagala okuddamu. Ddamu nga bw\u2019olagiddwa mu [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[130],"tags":[],"class_list":["post-2438","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-luganda-past-papers"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/aznimi.com\/luganda\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2438","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/aznimi.com\/luganda\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/aznimi.com\/luganda\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/aznimi.com\/luganda\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/aznimi.com\/luganda\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=2438"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/aznimi.com\/luganda\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2438\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/aznimi.com\/luganda\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=2438"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/aznimi.com\/luganda\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=2438"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/aznimi.com\/luganda\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=2438"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}