{"id":2432,"date":"2026-05-20T14:54:31","date_gmt":"2026-05-20T14:54:31","guid":{"rendered":"https:\/\/aznimi.com\/luganda\/uncategorized\/aceiteka-mock-2018-uace-luganda-okukyusa-okuwandiika-emboozi-okusoma-bwino-nokufunza\/"},"modified":"2026-05-20T14:54:31","modified_gmt":"2026-05-20T14:54:31","slug":"aceiteka-mock-2018-uace-luganda-okukyusa-okuwandiika-emboozi-okusoma-bwino-nokufunza","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/aznimi.com\/luganda\/luganda-past-papers\/aceiteka-mock-2018-uace-luganda-okukyusa-okuwandiika-emboozi-okusoma-bwino-nokufunza\/","title":{"rendered":"ACEITEKA MOCK 2018 UACE LUGANDA (Okukyusa, okuwandiika emboozi, okusoma bwino n\u2019okufunza)"},"content":{"rendered":"<p>ACEITEKA MOCK 2018 UACE LUGANDA (Okukyusa, okuwandiika emboozi,<br \/>\nokusoma bwino n\u2019okufunza) <\/p>\n<p>ACEITEKA JOINT MOCK EXAMINATIONS 2018<br \/>\nMOCK EXAMINATION<br \/>\nUganda Advanced Certificate of Education<br \/>\nLUGANDA<br \/>\n(Okukyusa, okuwandiika emboozi, okusoma bwino n\u2019okufunza)<br \/>\nESSAAWA 3 <\/p>\n<p>Ebigobererwa:<br \/>\n\uf0b7 Olupapula luno lugabanyiziddwamu ebitundu bina.<br \/>\n\uf0b7 Ekitundu A, C ne D bya buwaze<br \/>\n\uf0b7 Mu kitundu B oweereddwa eby\u2019okulondako by\u2019oyagala<br \/>\n\uf0b7 Ddamu nga bw\u2019olagiddwa mu buli kitundu <\/p>\n<p>EKITUNDU A<br \/>\nDdamu 1(a) ne 1(b) <\/p>\n<p>1. (a) Kyusa ekitundu kino okizze mu Luganda<br \/>\nMy fellow men work hard such that in your old age you have something for your pocket.<br \/>\nComrade, forget about the children and their mother. Mind you, you are the only stranger in<br \/>\nthe family you braggingly and proudly refer to as yours. That mansion is for your wife and<br \/>\nthe young ones. I remember one time when I was at a tender age, my grandfather told me that<br \/>\na married man is like a tractor that builds the road. It does it very perfectly and neatly, but<br \/>\nwhen that particular road is completed, they bring a low-loader and the tractor is being<br \/>\ncarried away claiming it will dismantle the road and never allowed to step on the road it built.<br \/>\nSame case to a married man, you deny yourself everything, acquire super-imposed loans and<br \/>\nat a time you wear torn clothes such that you see your children go through lucrative schools,<br \/>\nbecause you believe that it is the only gift you can offer and sacrifice to your children. When<br \/>\nthese children hit teenage, now you the father you are dispensable! Worse still, most of the<br \/>\nwomen poison children against their own father. They use provocative language like \u201cIf it<br \/>\nwasn\u2019t me you would not have studied, your father was only interested in alcohol and<br \/>\nwomen\u201d<br \/>\nNow this is a tractor being carried away. Once children start working, the father is tired and<br \/>\nless productive. So when the children come visiting the \u201cpoor mzee\u201d, the father is given only<br \/>\ntwenty thousand in front of the mother, while the mother is pulled to the kitchen the father<br \/>\ndoes not know what the mother has been given. Once these children drive off, the father is<br \/>\ntold to buy household items like sugar, rice, pay for medication and all other necessities.<br \/>\nThese are some of the reasons why men die early and leave widows behind suffering. So<br \/>\nfellow men work hard because aging without property is like a death sentence!<br \/>\n( Partial extract with minor modification from Voice for the Voiceless by Akampulira Arthur) <\/p>\n<p>b)   Kyusa ekitundu kino okizze mu Lungereza<br \/>\nOBUBAKA KU MIKUTU GI MUGATTABANTU BUWABYA ABANTU KU NDWADDE <\/p>\n<p>Nennyamidde nnyo bwe nsomye obubaka obusaasaanira ku mikutu egimu okugeza ogwa<br \/>\n\u2018Whatsapp\u2019 engeri gye giwabya abantu ku ndwadde ezimu. Mu nnaku ntono emabega ko,<br \/>\nnnalabye  obutambi bubiri akamu kaabadde ka musawo omukugu mu ssentendekero wa<br \/>\nSwitzerland ayitibwa Copenhagen, ate akalala nga ssaabakenkufu okuva e Japan nga buwa<br \/>\nabantu amagezi okwettanira okulya ebibala n\u2019enva endiirwa byokka nti endwadde bajja kuba<br \/>\nbazifuuye mu \u03b7\u03b7ombe.<br \/>\nKino kyamutawaana, lwa nsonga endwadde ezisinga zireetebwa obuwuka obusirikitu bu<br \/>\n\u2018bacteria\u2019 aba bu \u2018virus\u2019. Okulya ebibala n\u2019enva endiirwa byokka kuyinza kutya okuwonya<br \/>\nendwadde ng\u2019omusujja gw\u2019ensiri, lubyamira, sukaali oba entunnunsi ezirina eddagala lyazo<br \/>\nerimanyiddwa? Newankubadde ebibala n\u2019enva endiirwa bya mugaso nnyo mu kubaamu ekiriisa<br \/>\nekizimba emibiri n\u2019okubaamu abaserikale abatangira endwadde, ebyo byokka tebisobola kusikira<br \/>\nddagala lya kizungu mu kujjanjaba endwadde ziri ze twayogeddeko waggulu.<br \/>\nNayongedde ne nsoma ekiwandiiko ku mikutu gino nga kijuliza abasawo abakugu okuva mu<br \/>\nAmerica, Cuba, ne Germany nga bawa amagezi eri abalwadde ba kookolo obutamira mpeke<br \/>\nzaabwe eza ,chemotherapy, mbu kifo kye ddagala eryo balye mangada, Beetroot ne Apo nga<br \/>\nbagamba nti bwolya ebyo buli ku makya n\u2019akawungeezi kookolo oba omugobye.<br \/>\nN\u2019ategezeeddwa nti waliwo n\u2019abalwadde ba kookolo abeesuuliddeyo ogwa Nnagamba okumira<br \/>\neddagala ne beesigulira ku nzijanjaba gye basoma okuva ku mutimbagano gwa Whatsapp. Kino<br \/>\nkyabulabe nnyo era kisaana okuvumirirwa n\u2019okwewala <\/p>\n<p>EKITUNDU B<br \/>\nKola 2(a) oba 2(b) <\/p>\n<p>2. Ku mitwe gino wammanga, londako gumu owandiike emboozi ya bigambo 300 \u2013 400<br \/>\ni.<br \/>\nEnsolo yasatiza ekyalo.<br \/>\nii.<br \/>\nOkalya dda kadda dda!<br \/>\niii.<br \/>\nObutafaayo bw\u2019abazadde mu maka bwe buvuddeko obubbi okweyongera ensangi zino.<br \/>\nKubaganya ebirowoozo.<br \/>\niv.<br \/>\nOfanga toganzizza mukazi mufumbo!<br \/>\nOba<br \/>\nb) Ku mitwe gino londako ebiri ku buli gumu owandiikeko nga bw\u2019olagiddwa.<br \/>\ni.<br \/>\nWandiika omuko mu muwalire ng\u2019olaga ebisaanye okukolebwa okutangira ekibbabaana<br \/>\nekiriwo ensangi zino.<br \/>\nii.<br \/>\n Nnyonnyola abatuuze b\u2019omukitundu kyo ng\u2019obanyonnyola ku ngeri y\u2019okudduukiriramu<br \/>\nababa bagudde ku bubenje.<br \/>\niii.<br \/>\nMw.Yeremiya Bakiddaawo ye mugenyi omukulu ku mukolo ogumu gwe mwamuyitako,<br \/>\nosabiddwa okumwanjula eri abantu era omuyite ayogere gye bali. Wandiika<br \/>\nbyanaayogera. <\/p>\n<p>iv.<br \/>\nGwe omu ku baanoonyereza ku ngeri obwegugungo bwabayizi gye busobola<br \/>\nokumalibwawo mu masomero- wandiika bye mwazuula. <\/p>\n<p>EKITUNDU C<br \/>\n2. Soma ekitundu kino n\u2019oluvannyuma oddemu ebibuuzo ku nkomerero yaakyo<br \/>\n(Obubonero 20)<br \/>\n Kino nakiraba ku mbaga ya Majanja. Eno enjogera gy\u2019otera okuwulira abantu bwe babaako<br \/>\nekintu kye bakungiriza okulaga nti kibadde kya maanyi naddala nga gubadde mukolo okubadde<br \/>\nnassiisi w\u2019omuntu ate nga gunyumye. Majanja ayogerwako ddala yaliwo era ekifo we<br \/>\nbaamuziika kye kimu ku bifo by\u2019obulambuzi mu Wakiso. Okimanyi nti embaga eno, yali<br \/>\nyaakumala balongo so si ya bugole nga abantu abasinga bwe balowooza!<br \/>\nEmbaga eno ey\u2019ebyafaayo yali mu ssaza lya Ssaabasajja ery\u2019e Kyaddondo ku kyalo Kitukutwe<br \/>\nekisangibwa mu munisipaali y\u2019e Kira nga yeetabwako abantu okuva mu masaza ga Buganda<br \/>\ngonna. Wadde ng\u2019emyaka gyetoloodde bukya ebaawo naye yagaana okuva ku mimwa gya<br \/>\nbantu. Embaga eno yaliwo mu mirembe gya Ssekabaka Muteesa 1 mu myaka gya 1879 kati gye<br \/>\nmyaka 139 bukya ebaawo. Majanja Ssekirembe Bireseki, yali wa mutuba mu kika ky\u2019Engeye<br \/>\nkyokka Ssekabaka Muteesa I yali yamuwa obwami n\u2019amuwa n\u2019omutuba Mulamba ogw\u2019ekyalo<br \/>\nKitukutwe.<br \/>\nKigambibwa nti Majanja yali muwulize eri Obwakabaka ekyasanyusa Ssekabaka Muteesa ne<br \/>\nbafuuka baamukwano kumpi kubeera baaluganda.Nnaalongo Gidah Nakitende gwe baalekawo<br \/>\nokulabirira ekiggya annyonnyola bwati ku bikwata ku Majanja n\u2019embaga gye yakola wadde naye<br \/>\nbaamunyumiza nnyumize. Majanja yazaalibwa omugenzi Musujja, era ebiwandiiko ebiri ku<br \/>\nkiggya kye kiraga nti yazaalibwa ku mulembe gwa Ssekabaka Jjunju eyaliwo wakati wa 1780 ne<br \/>\n1797 nga kitegeeza nti Ssekabaka Muteesa I we yatandikira okufuga mu 1856, Majanja yali<br \/>\nwakati w\u2019emyaka 50 ne 79.<br \/>\nMajanja yatandika okuweereza Obwakabaka ng\u2019akyali muvubuka era kigambibwa nti yali<br \/>\nmuganzi mu Lubiri nga ye Kimbugwe. Kabaka bwe yazaala abalongo n\u2019amenyera olukanda ku<br \/>\nMajanja era ono ye yali avunaanyizibwa okukola emikolo gy\u2019okumala abalongo. Olw\u2019okuba<br \/>\nMajanja yali  mwami wa Kabaka ne gujabagira kuba yalina okukola entujjo esaana Kabaka<br \/>\nokumumenyerako olukanda. <\/p>\n<p>Kabaka yalagira basajja be okukunga obuganda bwonna okuleeta amakula agaayitirira ewa<br \/>\nMajanja era entujjo n\u2019ebeera makeke. Amasaza okuli Kyaddondo, Mawokota ne Butambala<br \/>\ngaaleeta buli ekisobola okugabulwa ku ntujjo era nga bwe baabireeta bwe byagabulwa. Amasaza <\/p>\n<p>amalala amawulire baagafuna kikeerezi naye era tekyabalobera kugoba nte, kuleeta mmere,<br \/>\nn\u2019omwenge ne boolekera ewa Majanja.<br \/>\nBwe baatuukanga nga baaniriza olwo nga bafumba buto n\u2019okugabula wakati mu mbuutu<br \/>\nezaavuganga emisana n\u2019ekiro. Eby\u2019okulya ebyaleetebwanga essaza eri byabanga biggwaawo<br \/>\nng\u2019Essaza eddala lireeta wamma entujjo n\u2019ebeera ya lugenderezo, eyakowanga nga y\u2019alaba<br \/>\neryamuleeta era kigambibwa nti ebikujjuko bino byamala emyezi ebiri.Okuva olwo embaga eno<br \/>\nyagenda mu byafaayo bya Buganda  <\/p>\n<p>Ebibuuzo<br \/>\na) Enjogera egamba nti kino nakiraba ku mbaga ya Majanja etegeeza ki? (obubonero 2)<br \/>\nb) Bintu ki ebifuula embaga ya Majanja okuba ensukkulumu? (Obubonero 5)<br \/>\nc) Nga weesigama ku kitundu ky\u2019osomye, lambulula obuvunaanyizibwa bwa Majanja.<br \/>\n(obubonero 5).<br \/>\nd) Menya amasaza ga Buganda agaali amasaale mu kuleeta amakula ku mukolo<br \/>\ngw\u2019okutegeka embaga y\u2019abalongo ba Kabaka  (obubonero 4).<br \/>\ne) Nyonnyola amakulu g\u2019ebigambo bino nga bwebikozeseddwa mu kitundu ky\u2019osomye<br \/>\n&#8211;<br \/>\nGyetoolodde<br \/>\n&#8211;<br \/>\nGujabagira<br \/>\n&#8211;<br \/>\n Makeke<br \/>\n&#8211;<br \/>\nLugenderezo <\/p>\n<p>(obubonero 4). <\/p>\n<p>EKITUNDU D<br \/>\n4. Funza ekitundu kino mu bigambo nga kikumi (100) <\/p>\n<p>      (Obubonero 20) <\/p>\n<p>NSALIBWA OGW\u2019OKUFA<br \/>\nBwe nnassuuka ne ntwalibwa mu maaso g\u2019omulamuzi okuwozesebwa oba ka\u03b7\u03b7ambe<br \/>\nokusoyebwa kajjogijjogi w\u2019ebibuuzo balyoke basinziire okwo bansalire ekibonerezo.<br \/>\nNasimbibwa mu maaso g\u2019omulamuzi eyalina amaaso agajudde omuliro, ng\u2019akommonta<br \/>\nemmindi, ayambadde amatiribona n\u2019amajolobera ku lugoye olwa kakobe era ngatikidde<br \/>\nn\u2019enkofiira enjeru ejjude obutuli. Emabega w\u2019omulamuzi ng\u2019eriyo omuntu oba kamuyite<br \/>\nomuyambi we eyali amuwujjisa ekiwujjo eky\u2019amatabi abiri olw\u2019ebbugumu.<br \/>\nYatukira ku kituuti nakkalira ng\u2019akatiko era ng\u2019amaze okutereera obulungi mu ntebe ye, abantu<br \/>\nbonna &#8211; abajaasi, abaweereza n\u2019abantu babulijjo olwamulaba ng\u2019akkalidde mu ntebe ye ne<br \/>\nbeeyala nga bwe bakubiira emitwe erudda n\u2019erudda.  <\/p>\n<p>Omuwolereza w\u2019amateeka omukulu yayanja omusango bwati: \u201cSsebo Lugulumpaali,<br \/>\nWakamwano, Mattumpagwa, Maasomoogi n\u2019ekitiibwa kyo kyonna awatali kuttira muntu ku<br \/>\nliiso, osabibwa n\u2019obukkakkamu obujjuza ennyanja owulirize era osalire omusibe oyo ajagaladde<br \/>\nmu maaso go ekibonerezo eky\u2019okufa ku buli gumu ku misango gino egimuvunaanibwa\u201d.<br \/>\nYatandika okugimenya naye okugenda okugimalayo nga ne gyeyatandikidde sikya jjukirayo. Mu<br \/>\nbigambo enkumuliitu byeyafukumula mwe nawulirira ng\u2019akoona ku bino; nga bwe natta omuntu<br \/>\nweewawo nakikola mukwetaasa naye kyali tekinzigisaako musango!<br \/>\nYayogeranga bino nga bweyekamwana, bwaboggola, bwabwatuka ate nga bwanyeenya olunwe<br \/>\nokulaga nga asunguwadde nnyo. Mba nkyalowooza ku kyokuwoza ku ebyo ebinkonjeddwa,<br \/>\nomulamuzi n\u2019abuuza abali mu mbuga ekirowooza kyabwe ku musango ogwo nga bwe baali<br \/>\nbamaze okuwulira empoza n\u2019enkubira y\u2019enjuyi zombi.<br \/>\nNali sinnawoza, naye namanya luvannyuma nti mu nsi eyo (Njolinjo), omuwolereza w\u2019amateeka<br \/>\nokola ebiri nga walukuku. Awoza ogugwe n\u2019ogwoyo gw,awabira. Amangu ddala, abantu abaali<br \/>\nbajjudde mu mbuga eno babwatula engalo era omulamuzi n\u2019aleekana nga bwakoona ku mmeeza<br \/>\nakantu akaalina akatolima emirundi ng\u2019esatu era abantu ne balyoka bakkakana era<br \/>\nn\u2019ebasirikirira.<br \/>\nAmangu ago eggi etwakaavu, emmundu, amafumu, obusaale, emiguwa okwali n\u2019empuluttulizo<br \/>\nbyakkirira wakati waffe n\u2019omulamuzi . Nnali nkyatangaaliridde nga neewuunya nnalaba bulabi<br \/>\nng\u2019abajaasi bansikaasikanya, bankunguzza banzigya mu mbuga nninde kuttibwa anti<br \/>\nnalinsaliddwa gwa kufa!<br \/>\n (Bisimbuddwa okuva mu Nketta mu Bizinga  aka E.N.Kawere nga mulimu ebikyusiddwamu) <\/p>\n<p>BIKOMYE<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>ACEITEKA MOCK 2018 UACE LUGANDA (Okukyusa, okuwandiika emboozi, okusoma bwino n\u2019okufunza) ACEITEKA JOINT MOCK EXAMINATIONS 2018 MOCK EXAMINATION Uganda Advanced Certificate of Education LUGANDA (Okukyusa, okuwandiika emboozi, okusoma bwino n\u2019okufunza) ESSAAWA 3 Ebigobererwa: \uf0b7 Olupapula luno lugabanyiziddwamu ebitundu bina. \uf0b7 Ekitundu A, C ne D bya buwaze \uf0b7 Mu kitundu B oweereddwa eby\u2019okulondako by\u2019oyagala \uf0b7 [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[130],"tags":[],"class_list":["post-2432","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-luganda-past-papers"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/aznimi.com\/luganda\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2432","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/aznimi.com\/luganda\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/aznimi.com\/luganda\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/aznimi.com\/luganda\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/aznimi.com\/luganda\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=2432"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/aznimi.com\/luganda\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2432\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/aznimi.com\/luganda\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=2432"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/aznimi.com\/luganda\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=2432"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/aznimi.com\/luganda\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=2432"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}