UTIS UACE LUGANDA Olupapula olwokubiri Essaawa ssatu (Okukyusa
Okuwandiika Emboozi, Okusoma Bwino N’okufunza)
UGANDA TEACHERS’ INTERVENTION SCHEME
Joint Mock Examinations
UGANDA ADVANCED CERTIFICATE OF EDUCATION
LUGANDA
Olupapula olwokubiri
Essaawa ssatu
(Okukyusa Okuwandiika Emboozi, Okusoma Bwino N’okufunza)
INSTRUCTIONS TO CANDIDATES:
Olupapula lugabanyiziddwamu ebitintu bina A, B, C ne D.
Ebitundu A, C ne D bya buwaze.
Mu kitundu B kola 2(a) oba 2(b).
Fuba oddemu nga bwolagiddwa mu buli kitundu
EKITUNDU A
Ddamu 1(a) ne (b)
1.
(a)
Kyusa ekitundu kino okize mu lungereza (obubonero 15)
Abasawo bawa abalwadde eddagala mu ngeri ez’enjawulo. Engeri
esinga okozesebwa y’eyokumira era nga ziba mpeke oba ery’okunywa.
Obuzibu bw’eddagala ly’okumira buli nti ekitundu kyalyo ekimu
omulwadde akifiirwa nga terimerenguddwa kibumba. Emmere ekola ku
kuyingira kw’eddagala mu bitundu by’omubiri eby’enjawulo, era omusawo
aba alina okukubulire nti olimira ng’olidde oba ngo tolidde
(Kisimbuddwa mu MUNNO VOICE).
(b)
Kyusa ekitundu kino okizze mu Luganda.
Aids is the most serious health problem in uganda today with reported
cases doubling every 12 months. It is the leading causes of adult deaths and
the sixth among children under five. The number of AIDS cases orphans and
children with H.I.V, is increasing rapidly. Repored AIDS cause in girls aged
15 – 19 out number by six times cases in boys of the same age.
There is hope however, most ugandans knows how to AIDS is spread
and the options they have to protect themselves. Although the behaviors
changes that should accompany this knowledge are not very evident, some
change is taking place. The challenge now is to help ugandans translate their
knowledge of AIDS into sexual behavioural change that will protect them
from H.I.V.
Says Dr Sarah Nsereko a nutritionist at Mulago Hospital
Quantity of Breast milk increases the more breast feed, the hormone
which stimulate milk production reduces and so breast milk. Breast milk
helps in the development of internal organis such as lungs, brain, heart etc.
EKITUNDU B
Ddamu 2a oba 2b
2.
(a)
Ku mitwe egikuweereddwa londako gumu oguwandiikeko emboozi
ya gigambo 350 – 400. (Buli mutwe gwa bubonero 30)
(i)
״Bodaboda zisaana kuwerwa” kubaganya ebirowoozo.
(ii)
obukulu bw’empaka z’emipiira gy’ebika n’amasaza ga
Buganda.
(iii)
Bbaabwe yafiira mu maanyi.
(iv)
Obukulu bw,ennimi enzaaliranwa.
Oba
(b)
Ku mitwe egikuweereddwa londako ebiri (2) buli gumu
oguwandiikeko emboozi nga bw’olagiddwa. (Buli mutwe gwa
bubonero 15)
(i)
Wabadde ne bayizi banno nga muva ku ssomero owaboda
eyabadde avugga eddima naabasabala era akabenje kabadde
kamanyi. Wandiika sitatiment gyonoowa ku polisi. (kozesa
ebigambo 200)
(ii)
Ggwe mukulu w’abazadde mu Bumaali secondary school.
Wandiika by’onooyogera mu lukiiko lw’abazadde ku ngeri
y’okutumbula eby’engigiriza ebiddiridde mu ssomero eryo.
(kozesa ebigambo 200)
(iii)
Ggwe muwandiisi w’olukiiko lwe kyalo olutuula buli mwaka.
Wandiika ebiteeso by’olukiiko olwatita. (kozesa ebigambo 200)
(iv)
Weefule ssentebe eyakulidde akakiiko akaakoze okunoonyereza
ku nsonga eziviirako abayizi okozesa enjaga n’ebiragalalagala.
Owandiike alipoota gye munaawa ab’ekitongole
eky’ebyobulamu. (kozesa ebigambo 200)
EKITUNDU C
3.
Soma ekitundu kino n’oluvanyuma oddemu ebibuuzo ku nkomerero yaakyo.
(obubonero 20)
Wafaanana okuba nga waliwo amawanga g’Abaafirika matono nnyo mu
Afirika eya wakati agalina ebintu ebigagatta awamu okwenkana eggwanga
lyaffe. Buganda. Kabaka waffe ow’ensikirano owolulyo olutakutukangako
okuva ku Ssekabaka kimera e Bumera, n’Ebika ebyagunjibwa nga muno,
n’olulimi lwaffe oluganda oluseeneekerevu gye miguwa gy’obugoogwa
egitugatta awamu Abaganda ffenna.
Kabaka tumuyita NNANNYINIMU kubanga Buganda yafaanaanyirizibwa
ng’amaka amanene ye g’afuga. Mu maka ge ago kabaka alinamu abantu ba
ngeri nnyingi abalungi n’ababi abagezi n’abasiru abagagga n’abaavu.
Abamu abalonda okumubeera okufuga n’okulamula ennyumba ye abo bonna
abaagala bumu, bonna abasaliramazima, kyebava bamwagala ennyo era ne
bamwesiga ng’obuvune. Singa Kabaka abantu be bonna yali tabaagala bumu
era nga tabasalira mazima teyandiyitiddwa NNANNYINIMU era singa
tetumwesiga.
Ebika by’Abaganda byonna byava dda nga byagalana nnyo era nga
bitabagana bulungi. Okutabagana kw’ebika by’Abaganda tusinga kukulabira
mu kuwasa ne mu kufumbirwa kwabwe. Okuggyako Ekika nga kimu
kyokka eky’Emmamba, abantu b’Ebika ebirala byonna tebakkirizibwa
kufumbiriganwa. Buli Muganda ateekwa okuwasa oba okufumbirwa mu
kika ekirala ekitali kikye era ekitali kya nnyina. Ekyo kiraga okutabagana
kw’Abaganda okw’ekitalo! Tewali kika n’ekimu ekiwalanibwa ebika
ebirala.
Okuvva edda lyonna Kabaka tasosola mu bantu be nga bagenze
okumukiikira oba okumukolera emirimu. Abaganda bonna Kabaka
abatabaganya mu ssanyu ne mu nnaku. Era bw’atyo Kabaka bw’akuza
abantu be bonna b’alaba nga bagezi ate nga banyiikivu mu mirimu gy’ensi
ye. Obwenkanya bwa Kabaka mukukuza abantu be mu mirimu
gy’obwakabaka bwe bulabikira ku kyambalo ky’obwakabaka eky’olubugo
omulangira alya Obwakabaka ky’asumikibwa. Omutaka mugema ku
wankaaki w’olubiri. Ekyambalo ekyo kiyitibwa Luyiira. Erinnya eryo
litegeeza nti Kabaka ayiira oba asitula abantu be bonna n’abatuusa we
bakoma nga tagoberedde buzaale bwabwe oba eddiini yaabwe.
(Bisimbuddwa mu MUDDU AWULIRA ekya M.B.Nsimbi)
Ebibuuzo.
(a)
Omuwandiisi ayogera ku Buganda nti esukkulumye mu ki/
(obubonero 06)
(b)
bintu ki ebigatta awamu Abaganda? (obubonero 06)
(c)
Lwaki tewali kika kiwalanibwa kinnaakyo oba ebika ebirala.
(obubonero 04)
(d)
Lwaki omuwandiisi atunyumiza ku kyambalo LUYIIra?
(obubonero 04)
(e)
Abantu lwaki banywerera ku kabaka waabwe?
(obubonero 04)
(f)
Nyonnyola amakulu g’ebigambo bino nga bwe byeyambisiddwa mu
kitundu kyosomye.
(obubonero 06)
(i)
Obwakabaka
(ii)
Ssekabaka
(iii)
g’Abaafirika
(iv)
Nnannyinimu
(v)
Luyiira
EKITUNDU D
4.
Funza ekitundu kino mu bigambo nga 100.
Ensi egudde eddalu?
Saagala onnyanukule kati oba ng’ensi egudde eddalu oba tenagwa.
Ate ggwe nze atali omu ku abo abagisudde eddalu oba nti ggwe togisudde
ddalu onoŋŋanga otya okunziramu nga tonnaba kusoma bino. Bw’onoosola
onoddamu ng’omaze okubisoma. Naye ekibuuzo kiikyo, nkyanise buswa,
ensi egudde eddalu? Tunulako mu byobufuzi. Mu byeddiini mu masomero,
mu malwaliro, embeera y’obudde, leero menyeki, nfalize ki? Ensi egudde
eddalu? Wulira wulira.
Jjo luno nga ntwala mwana mu ddwaliro afune obujjanjabi, mba ntuuka mu
ddwaliro nga waliwo omulwaddwe ali obubi, abasawo baaliwo nga buli omu
amuyitako ng’atamulaba. Nagezaako okubategeeza nga bwe nali ntutteyo
omwana ajjanjabwe naye omusawo yanziramu nga yenna bw’atikka ebisige
nti ״Ssebo lwaki totuwaamu ku mpewo, twakulabye dda, era bwe
tunaayagala tujja kukolako.
Naye bw’oba olaba nga kikuluma, laba eryakuleese otusegulire. Byambulira
ku mimwa. Waayitawo akaseera mpa we kaaga. Omulwadde gwe
twasangawo n’akutuka n’afa. Ensi yali wali nga ya maanyi. N’abaali
bamututte bwe baalaba ng’akutuse omulambo baaguvamu bulekwe ne
gwerindiggula eri. Nalaba guli gutyo ko nze wano si we baagereesa nti
wafiira mulogew. Nga neetegula kifo. Owange ensi egudde eddalu.
Ebikolwa ebifaanana bwe bityo bifumbekedde mu maka, abazadde batuuse
n’okwokya abaana n’obuveera oba ebidomola olw’okuba yakutte mu nva.
Abaana basibwa ku muguwa ne balengejja mu nnyumba olunaku zzibi! Anti
olwo omwana yazannyeeko n’abaana bamuliraanwa. Empale bweyulika,
omwana taweebwa kyamisana. Abange ensi egenda wa n’ebikolwa
eby’ettima ebitalimu busaasizi?
Abasajja abakulu bazze ku bwana obusoma babwetisse, bandibwetisse naye
babutisse n’embuto ate bazeegaanye. Bano bamasiikini bawalampibwa buli
lukya ne batikibwa embuto, bamusiba mataayi nga babaziimuula. Omwana
omuwala n’eyaakava ku bbeere omusanga ku nguudo yeetunda. Abaffe,
tuzze wa?
Bannabyabufuzi, abakuumi b’eddembe, abasomesa, buli omu akola
kwesanyusa yekka. Bwe mukola endagaano n’omuntu akuyita bbali ne
yeddiza nye mubaddeko ababiri. Amalogo gafuuse amalogo! Wakiri oli
okuzisa naye nga temugabanye ku byabatuuyanya ababiri. Ensi egudde
eddalu? Naawe weebuuze.
Leave a Reply